Hen air am gorn simnai oedd
llumon, a dyna sydd yn enw'r mynyddoedd Pumlumon - pum copa sydd i'w
gweld yn amlwg o bell fel pum corn simna.
 |
| Pumlumon Fawr |
Thursday, 29 March 2018
Adfer capel Llwynrhydowen
Bydd capel hanesyddol gyda chysylltiadau i'r bardd Dylan Thomas yn cael ei adfer diolch i hwb ariannol o £285,000.
 |
Bydd y cynllun hefyd yn creu amgueddfa ac yn rhan o lwybr crefyddol yn rhoi hanes Undodiaeth yng Nghymru.
Canolbwynt cymuned
Hwn oedd y capel Arminaidd cyntaf yng Nghymru ac agorodd yn 1733.
Roedd yn ganolbwynt i gymuned wledig, oedd yn gwrthod derbyn crefydd Calfinistaidd a gwleidyddiaeth Geidwadol y cyfnod.
Ar un adeg y gweinidog oedd Gwilym Marles, hen ewyrth y bardd Dylan Thomas.
Yn Hydref 1876 roedd y gweinidog yn cefnogi'r Rhyddfrydwyr a phenderfynodd y sgweier lleol Torïaidd John Davies Lloyd daflu'r gweinidog a'i addolwyr allan am fod y capel wedi ei adeiladu ar ei dir.
Wedi i bobol gasglu arian cafodd capel newydd ei godi yn 1879.
'Datblygiad arwyddocaol'
Y gred yw bod Marles wedi ysbrydoli cymeriad y Parch. Eli Jenkins yn y ddrama Under Milk Wood, ac mae sôn am hanes y capel ym marddoniaeth Thomas.
Erbyn hyn, mae'r adeilad dan reolaeth Addoldai Cymru, ymddiriedolaeth gafodd ei sefydlu i achub capeli hanesyddol yng Nghymru.
Dywedodd eu cadeirydd, Dafydd Owen: "Dyma'r datblygiad mwyaf arwyddocaol yn rhaglen Addoldai Cymru i sicrhau'r rhan unigryw yma o'n treftadaeth genedlaethol."
Yn ogystal ag adfer yr adeilad, bydd adnodd ar-lein yn galluogi i ddefnyddwyr gael taith o amgylch y capel drwy ddelwedd rithwir [rhithwir - virtual], ar y we.
Diolch i'r BBC
Tu Hwnt i Ddagrau - Hanes Senghennydd
BBC Cymru - Darganfod
I nodi canmlwyddiant un o ddamweiniau glofaol mwyaf Prydain mae Manon Eames wedi ysgrifennu drama radio newydd sy'n dweud stori go iawn rhai o'r bobl gafodd eu lladd yn y drychineb.
Lladdwyd 439 o ddynion mewn ffrwydriad nwy dan ddaear ym mhwll glo'r Universal yn Senghennydd ger Caerffili yn 1913 gan greithio'r gymuned gyfan a oedd wedi tyfu o gwmpas y pwll.
[creithio - scar]
Gadawyd 205 o wragedd heb wŷr, 62 o rieni heb feibion a thros 500 o blant heb dad gan y ffrwydriad.
Mae'r ddrama, Tu Hwnt i Ddagrau: Lleisiau Senghennydd, yn cael ei darlledu ar Radio Cymru, ynghyd â rhaglen ddogfen am y drychineb. Cafodd Elin Meredith sgwrs efo Manon Eames am ei hymchwil i'r hanes.
Am beth mae'r ddrama?
Ro'n i eisiau edrych ar ochr bersonol y drychineb. Mae 'na lot o ffeithiau am be ddigwyddodd, pam ddigwyddodd o, sut gafodd y teuluoedd eu trin wedyn, ond mi wnes i benderfynu efallai y byddai 'na lot am hynny yn cael ei ddweud yn y rhaglenni dogfen felly ro'n i eisiau edrych ar beth oedd scale y drychineb i bobl leol.
Sut aethoch chi ati i wneud yr ymchwil?
Mae 'na restr ar gael o bawb gafodd eu lladd a'u cyfeiriad nhw felly be wnes i oedd cael map o Senghennydd, mynd drwy faint o bobl wnaeth farw ar bob stryd, ticio'r enwau a lle roedden nhw'n byw ac wedyn roeddech chi'n gallu gweld fod na un yn rhif 1, dau yn rhif 3, un yn rhif 4, dau yn rhif 6 ac yn y blaen, sydd yn dangos scale y peth a sut wnaeth o fwrw enaid y gymuned i gyd.
Roedd y tai i gyd bron wedi colli rhywun - neu wedi colli
rhywun yn agos iddyn nhw. Neu, wrth gwrs o'r 19 gafodd eu hachub - sut
roedden nhw'n teimlo wedyn pan oedden nhw'n gorfod mynd adref ac yn byw
ar stryd yn llawn pobl oedd wedi colli rhywun?
Mi wnes i hefyd edrych ar y census i weld pwy arall oedd yn byw yn y tai efo'r bobl yma. Felly ro'n i'n gallu gweld bod Charles Baker, er enghraifft, yn byw yn y tŷ yma a bod ganddo chwech o blant. Wedyn roeddwn i'n gallu gweld ar y census pwy arall oedd yn byw yn y tŷ, a oedd gan y wraig waith neu beidio ac yn gallu adeiladu darlun o'r teuluoedd drwy ymchwil manwl.
Nes i wedyn brintio map mawr o bwll yr Universal dan ddaear, sy'n dangos lle roedd y cyrff i gyd, efo rhifau. Dydy'r map ddim yn rhoi enwau'r cyrff - achos doedd dim posib adnabod rhai ohonyn nhw am eu bod nhw wedi cael eu llosgi mor wael.
Doeddech chi ddim yn gallu cyfateb y person i'r rhif bob tro felly?
Na, ond roedd 'na dystiolaeth mewn ymchwil arall oedd yn dweud lle roedd pobl yn gweithio. Felly roeddwn i'n gwybod, er enghraifft, bod y teulu Baker yn gweithio mewn un ardal o'r pwll, felly roedd yn gwneud synnwyr i feddwl mai fanno gafon nhw eu lladd.
Roedd yn fater o wneud jig-sô o'r holl le. Wedyn yn Senghennydd
ei hun, gweld lle roedd y teulu yn byw a gweld bod y wraig newydd gael
babi ac felly roeddwn i'n gallu rhoi hwnna yn erbyn stori'r pwll ac
adeiladu stori bersonol rhai o'r bobl.
Ar bwy ydych chi'n canolbwyntio yn y ddrama?
Dwi wedi canolbwyntio ar ddau fachgen oedd ar eu diwrnod cyntaf i lawr yn y pwll. Maen nhw newydd fynd i mewn i'r pwll ac i lawr dan ddaear am y tro cyntaf pan mae'r ffrwydriad yn digwydd. Sut oedd hi iddyn nhw fel hogiau bach 12 oed ddim yn gwybod be oedd yn mynd ymlaen?
Dwi wedi canolbwyntio hefyd ar deulu lle roedd dau frawd wedi mynd i un rhan o'r pwll a'r brawd arall a'r tad wedi mynd i'r ochr arall. Cafodd y brawd a'r tad eu lladd ond roedd y ddau frawd yn yr ochr ddwyreiniol lle doedd 'na ddim tanchwa. Mi ddaru nhw drio mynd trwodd i'r ochr orllewinol i chwilio am eu brawd a'u tad ond roedden nhw'n gwybod bod 'na ddim gobaith wrth gwrs.
[mi ddaru nhw drio - fe wnaethon nhw drio - iaith y gogledd]
Mi gafon nhw eu dau eu hachub ond mi gollon nhw'r tad a'r brawd
arall. Cymerodd fis iddyn nhw ddod o hyd i'w cyrff ac mi fethodd y mab
'fenga â mynd i'r angladd achos ei fod wedi ypsetio gormod a wnaeth o
erioed fynd dan ddaear eto. Mi wnaeth adael y pwll a mynd i weithio efo pawn brokers. Wedyn aeth i'r rhyfel yn 1914 a chael ei ladd yn y Somme. Mae'r straeon mor drist.
['fenga - ifanca]
Beth oedd yr amodau yn y gymdeithas ar y pryd? Oedd hi'n gymdeithas dlawd iawn?
Er nad oedd y tâl yn grêt, Senghennydd oedd dal y pwll oedd yn talu orau felly dyna pam fod gymaint o ddynion yn gweithio yno, a'u bod yn dod o ardal mor eang. Roedd y rhan fwyaf o Senghennydd ac Abertridwr, roedd 'na lot fawr iawn o ddynion o Gaerffili, ac roedd hyd yn oed rhai o Gaerdydd - achos fod Senghennydd yn talu'n dda.
Ond, Senghennydd hefyd oedd y pwll peryclaf. Roedden nhw i gyd yn gwybod fod 'na lot o nwy yna ac roedd y ffordd roedden nhw'n mynd at y glo hefyd yn beryg.
Roedd 'na ddamwain wedi bod ychydig ynghynt
ac roedd honno'n ddamwain oherwydd nwy ac maen nhw'n meddwl mai am nad
oedd y ddamwain honno wedi cael ei hymchwilio'n iawn, mai dyna ydi'r
rheswm fod yr ail ddamwain mor ddrwg. Roedd pawb yn gwybod fod
Senghennydd yn bwll budr.
[mai am nad oedd y ddamwain.... they thought that because the accident had not been...]
Ai dyna pam roeddwn nhw'n cael eu talu'n well?
Wel, ie. Ond doedd o'n dal ddim yn lot. Ond dyna pam roedden nhw'n mynd dan ddaear - achos fod y tâl yn weddol o'i gymharu.
Beth oedd effaith y digwyddiad ar y gymdeithas?
Aeth lot fawr iawn ohonyn nhw nôl dan ddaear ac mae rhywun yn meddwl amdanyn nhw wedyn, a chyn hynny, yn mynd i'r Rhyfel Byd Cyntaf.
Fe wnaeth y gymuned yn Senghennydd ac Abertridwr golli lot fawr iawn o ddynion yn y Rhyfel Byd Cyntaf wedyn hefyd.
I nodi canmlwyddiant un o ddamweiniau glofaol mwyaf Prydain mae Manon Eames wedi ysgrifennu drama radio newydd sy'n dweud stori go iawn rhai o'r bobl gafodd eu lladd yn y drychineb.
Lladdwyd 439 o ddynion mewn ffrwydriad nwy dan ddaear ym mhwll glo'r Universal yn Senghennydd ger Caerffili yn 1913 gan greithio'r gymuned gyfan a oedd wedi tyfu o gwmpas y pwll.
[creithio - scar]
Gadawyd 205 o wragedd heb wŷr, 62 o rieni heb feibion a thros 500 o blant heb dad gan y ffrwydriad.
Mae'r ddrama, Tu Hwnt i Ddagrau: Lleisiau Senghennydd, yn cael ei darlledu ar Radio Cymru, ynghyd â rhaglen ddogfen am y drychineb. Cafodd Elin Meredith sgwrs efo Manon Eames am ei hymchwil i'r hanes.
Am beth mae'r ddrama?
Ro'n i eisiau edrych ar ochr bersonol y drychineb. Mae 'na lot o ffeithiau am be ddigwyddodd, pam ddigwyddodd o, sut gafodd y teuluoedd eu trin wedyn, ond mi wnes i benderfynu efallai y byddai 'na lot am hynny yn cael ei ddweud yn y rhaglenni dogfen felly ro'n i eisiau edrych ar beth oedd scale y drychineb i bobl leol.
Sut aethoch chi ati i wneud yr ymchwil?
Mae 'na restr ar gael o bawb gafodd eu lladd a'u cyfeiriad nhw felly be wnes i oedd cael map o Senghennydd, mynd drwy faint o bobl wnaeth farw ar bob stryd, ticio'r enwau a lle roedden nhw'n byw ac wedyn roeddech chi'n gallu gweld fod na un yn rhif 1, dau yn rhif 3, un yn rhif 4, dau yn rhif 6 ac yn y blaen, sydd yn dangos scale y peth a sut wnaeth o fwrw enaid y gymuned i gyd.
"A victim in every house" yw'r pennawd i'r llun yma o stryd yn Senghennydd
Mi wnes i hefyd edrych ar y census i weld pwy arall oedd yn byw yn y tai efo'r bobl yma. Felly ro'n i'n gallu gweld bod Charles Baker, er enghraifft, yn byw yn y tŷ yma a bod ganddo chwech o blant. Wedyn roeddwn i'n gallu gweld ar y census pwy arall oedd yn byw yn y tŷ, a oedd gan y wraig waith neu beidio ac yn gallu adeiladu darlun o'r teuluoedd drwy ymchwil manwl.
Nes i wedyn brintio map mawr o bwll yr Universal dan ddaear, sy'n dangos lle roedd y cyrff i gyd, efo rhifau. Dydy'r map ddim yn rhoi enwau'r cyrff - achos doedd dim posib adnabod rhai ohonyn nhw am eu bod nhw wedi cael eu llosgi mor wael.
Doeddech chi ddim yn gallu cyfateb y person i'r rhif bob tro felly?
Na, ond roedd 'na dystiolaeth mewn ymchwil arall oedd yn dweud lle roedd pobl yn gweithio. Felly roeddwn i'n gwybod, er enghraifft, bod y teulu Baker yn gweithio mewn un ardal o'r pwll, felly roedd yn gwneud synnwyr i feddwl mai fanno gafon nhw eu lladd.
Y "fam fach" yn dal ei babi mewn siôl Gymreig wrth edrych i lawr ar y pwll.
Ar bwy ydych chi'n canolbwyntio yn y ddrama?
Dwi wedi canolbwyntio ar ddau fachgen oedd ar eu diwrnod cyntaf i lawr yn y pwll. Maen nhw newydd fynd i mewn i'r pwll ac i lawr dan ddaear am y tro cyntaf pan mae'r ffrwydriad yn digwydd. Sut oedd hi iddyn nhw fel hogiau bach 12 oed ddim yn gwybod be oedd yn mynd ymlaen?
Dwi wedi canolbwyntio hefyd ar deulu lle roedd dau frawd wedi mynd i un rhan o'r pwll a'r brawd arall a'r tad wedi mynd i'r ochr arall. Cafodd y brawd a'r tad eu lladd ond roedd y ddau frawd yn yr ochr ddwyreiniol lle doedd 'na ddim tanchwa. Mi ddaru nhw drio mynd trwodd i'r ochr orllewinol i chwilio am eu brawd a'u tad ond roedden nhw'n gwybod bod 'na ddim gobaith wrth gwrs.
[mi ddaru nhw drio - fe wnaethon nhw drio - iaith y gogledd]
Brodyr, tadau a meibion yn aros am newyddion
['fenga - ifanca]
Beth oedd yr amodau yn y gymdeithas ar y pryd? Oedd hi'n gymdeithas dlawd iawn?
Er nad oedd y tâl yn grêt, Senghennydd oedd dal y pwll oedd yn talu orau felly dyna pam fod gymaint o ddynion yn gweithio yno, a'u bod yn dod o ardal mor eang. Roedd y rhan fwyaf o Senghennydd ac Abertridwr, roedd 'na lot fawr iawn o ddynion o Gaerffili, ac roedd hyd yn oed rhai o Gaerdydd - achos fod Senghennydd yn talu'n dda.
Ond, Senghennydd hefyd oedd y pwll peryclaf. Roedden nhw i gyd yn gwybod fod 'na lot o nwy yna ac roedd y ffordd roedden nhw'n mynd at y glo hefyd yn beryg.
Mae'r pennawd i'r llun yma o baratoi i
gludo arch o'r safle yn dweud y cyfan: "The scene at the Pithead, hour
by hour, all through the day".
[mai am nad oedd y ddamwain.... they thought that because the accident had not been...]
Ai dyna pam roeddwn nhw'n cael eu talu'n well?
Wel, ie. Ond doedd o'n dal ddim yn lot. Ond dyna pam roedden nhw'n mynd dan ddaear - achos fod y tâl yn weddol o'i gymharu.
Beth oedd effaith y digwyddiad ar y gymdeithas?
Aeth lot fawr iawn ohonyn nhw nôl dan ddaear ac mae rhywun yn meddwl amdanyn nhw wedyn, a chyn hynny, yn mynd i'r Rhyfel Byd Cyntaf.
Fe wnaeth y gymuned yn Senghennydd ac Abertridwr golli lot fawr iawn o ddynion yn y Rhyfel Byd Cyntaf wedyn hefyd.
TAN20 a'r Iaith Gymraeg
Mae Cymdeithas yr Iaith Gymraeg wedi dweud bod ‘gwendidau’ cyngor
newydd TAN 20 yn dangos bod angen newidiadau llawer mwy pellgyrhaeddol
i’r system gynllunio.
Dywed y nodyn technegol: “Ni ddylid cynnal asesiad o effaith ceisiadau cynllunio
ar y Gymraeg gan y byddai hynny’n dyblygu prosesau dewis safleoedd y [cynllun
datblygu lleol].”
Ychwanegodd y mudiad iaith eu bod nhw eisoes wedi gofyn am newidiadau mwy mewn
dogfen bolisi a anfonwyd at Carwyn Jones yn ôl ar ddechrau mis Awst eleni.
Dywedodd Cen Llwyd, ar ran Cymdeithas yr Iaith Gymraeg: “Mae’r system gynllunio
yn lladd y Gymraeg ar hyn o bryd. Byddwn ni’n ystyried y nodyn newydd yn fanwl,
ond mae’r gwendidau ynddo fe yn dangos angen difrifol am newidiadau mwy
sylfaenol i’r system gynllunio’n ehangach, a hefyd arolygiaeth gynllunio
annibynnol i Gymru. Mae nifer fawr o awdurdodau wedi mabwysiadu eu cynlluniau
datblygu lleol yn barod, a dyw’r canllawiau ddim yn delio â’r broblem honno.
Dyna pam anfonon ni bapur safbwynt manwl at Carwyn Jones. Mae’r ffaith bod y
nodyn yn datgan na ddylai awdurdodau gynnal asesiadau effaith iaith ar geisiadau
cynllunio unigol yn rhyfedd iawn. Dyw’r nodyn ddim yn trin y Gymraeg fel iaith i
bawb nac i bob rhan o Gymru chwaith.”
Ychwanegodd Robin Farrar, Cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg: “Nid nawr yw’r
amser i wneud mân newidiadau i’r system gynllunio. Am lawer rhy hir, mae’n
cymunedau a’n pobl – boed yn siaradwyr Cymraeg neu beidio – wedi dioddef
effeithiau negyddol y farchnad rydd. Yn hytrach na gwasanaethu pobl a
chymunedau, mae’r farchnad dai a’r gyfundrefn gynllunio wedi cymryd mantais
ohonynt. Mae pwerau deddfu newydd Cynulliad Cymru yn cynnig cyfle i dorri’n
rhydd o’r meddylfryd neo-ryddfrydol hwnnw. Hefyd, mae angen ateb Cymru-gyfan, yn
hytrach nag un sydd ddim ond yn amddiffynnol ynglŷn â'r Gymraeg. Cred y
Gymdeithas fod gan bob cymuned botensial i fod yn gymuned Gymraeg, a dylai'r
system gynllunio gyfrannu at dyfu’r Gymraeg, yn ogystal ag amddiffyn y cymunedau
Cymraeg sy’n bodoli eisoes.”
Ymysg argymhellion y mudiad ar gyfer newidiadau i’r system gynllunio, maen nhw’n
galw am i’r Bil Cynllunio:
* gynnwys asesu'r angen lleol am dai cyn datblygu; sicrhau'r hawl i gartref am
bris teg (i'w rentu neu i'w brynu) yng nghymuned y person sy'n rhentu neu brynu;
blaenoriaeth i bobl leol drwy'r system bwyntiau tai cymdeithasol; system
gynllunio sydd yn gweithio er budd y gymuned; sicrhau ailasesu caniatâd
cynllunio blaenorol;
* sicrhau hawliau cymunedau i ymwneud â'r broses gynllunio a rhoi hawl i
gymunedau a grwpiau apelio yn erbyn penderfyniadau cynllunio;
* sefydlu “Arolygiaeth Gynllunio” i Gymru fel corff gwbl annibynnol, corff sydd
yn gyfrifol am apeliadau ac archwiliadau i mewn i ddatblygiadau cynllunio, a
sicrhau rheolaeth ddemocrataidd ohono”;
* wneud asesiadau effaith iaith yn ofyniad statudol, a gosod TAN 20 ar sail
statudol;
* atal pob cynllun datblygu unedol tan fydd asesiad wedi ei wneud o’i effaith ar
y Gymraeg;
* sicrhau bod cynghorwyr yn gallu gwrthod cais cynllunio ar sail yr effaith ar y
Gymraeg
Dywed y nodyn technegol: “Ni ddylid cynnal asesiad o effaith ceisiadau cynllunio
ar y Gymraeg gan y byddai hynny’n dyblygu prosesau dewis safleoedd y [cynllun
datblygu lleol].”
Ychwanegodd y mudiad iaith eu bod nhw eisoes wedi gofyn am newidiadau mwy mewn
dogfen bolisi a anfonwyd at Carwyn Jones yn ôl ar ddechrau mis Awst eleni.
Dywedodd Cen Llwyd, ar ran Cymdeithas yr Iaith Gymraeg: “Mae’r system gynllunio
yn lladd y Gymraeg ar hyn o bryd. Byddwn ni’n ystyried y nodyn newydd yn fanwl,
ond mae’r gwendidau ynddo fe yn dangos angen difrifol am newidiadau mwy
sylfaenol i’r system gynllunio’n ehangach, a hefyd arolygiaeth gynllunio
annibynnol i Gymru. Mae nifer fawr o awdurdodau wedi mabwysiadu eu cynlluniau
datblygu lleol yn barod, a dyw’r canllawiau ddim yn delio â’r broblem honno.
Dyna pam anfonon ni bapur safbwynt manwl at Carwyn Jones. Mae’r ffaith bod y
nodyn yn datgan na ddylai awdurdodau gynnal asesiadau effaith iaith ar geisiadau
cynllunio unigol yn rhyfedd iawn. Dyw’r nodyn ddim yn trin y Gymraeg fel iaith i
bawb nac i bob rhan o Gymru chwaith.”
Ychwanegodd Robin Farrar, Cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg: “Nid nawr yw’r
amser i wneud mân newidiadau i’r system gynllunio. Am lawer rhy hir, mae’n
cymunedau a’n pobl – boed yn siaradwyr Cymraeg neu beidio – wedi dioddef
effeithiau negyddol y farchnad rydd. Yn hytrach na gwasanaethu pobl a
chymunedau, mae’r farchnad dai a’r gyfundrefn gynllunio wedi cymryd mantais
ohonynt. Mae pwerau deddfu newydd Cynulliad Cymru yn cynnig cyfle i dorri’n
rhydd o’r meddylfryd neo-ryddfrydol hwnnw. Hefyd, mae angen ateb Cymru-gyfan, yn
hytrach nag un sydd ddim ond yn amddiffynnol ynglŷn â'r Gymraeg. Cred y
Gymdeithas fod gan bob cymuned botensial i fod yn gymuned Gymraeg, a dylai'r
system gynllunio gyfrannu at dyfu’r Gymraeg, yn ogystal ag amddiffyn y cymunedau
Cymraeg sy’n bodoli eisoes.”
Ymysg argymhellion y mudiad ar gyfer newidiadau i’r system gynllunio, maen nhw’n
galw am i’r Bil Cynllunio:
* gynnwys asesu'r angen lleol am dai cyn datblygu; sicrhau'r hawl i gartref am
bris teg (i'w rentu neu i'w brynu) yng nghymuned y person sy'n rhentu neu brynu;
blaenoriaeth i bobl leol drwy'r system bwyntiau tai cymdeithasol; system
gynllunio sydd yn gweithio er budd y gymuned; sicrhau ailasesu caniatâd
cynllunio blaenorol;
* sicrhau hawliau cymunedau i ymwneud â'r broses gynllunio a rhoi hawl i
gymunedau a grwpiau apelio yn erbyn penderfyniadau cynllunio;
* sefydlu “Arolygiaeth Gynllunio” i Gymru fel corff gwbl annibynnol, corff sydd
yn gyfrifol am apeliadau ac archwiliadau i mewn i ddatblygiadau cynllunio, a
sicrhau rheolaeth ddemocrataidd ohono”;
* wneud asesiadau effaith iaith yn ofyniad statudol, a gosod TAN 20 ar sail
statudol;
* atal pob cynllun datblygu unedol tan fydd asesiad wedi ei wneud o’i effaith ar
y Gymraeg;
* sicrhau bod cynghorwyr yn gallu gwrthod cais cynllunio ar sail yr effaith ar y
Gymraeg
Rhyfel a heddwch (3) - Rhywbeth o'i le
Rhywbeth
o’i le
gan Huw Chiswell
Fe darodd deuddeg
Hanner nos.
Tawel ar y meysydd, distaw ar y ffos
Hanner nos.
Dim o'i le, does dim o'i le.
Trem draw i'r mynydd [trem - look, gaze]
Ar fferm Pensarn,
Anadl d'wetha'r marwor yn diffodd ger y pentan, [marwor - embers]
Ifan yn pendwmpian.
Dim o'i le, does dim o'i le.
Ger tre' fach Derry
Ar ryw stryd fach gefn
Gorwedda Deio--a bwled yn ei ben.
Ac mae'r cwestiwn mawr yn atsain ym Mhensarn.
Ac yn chwilio am yr ateb bydd ei fam.
I be?
Mae gwaed fy mab yn llifo'n oer.
I be'?
Mae'i gorff yn gelain o dan y lloer. [celain - corpse]
I be, mae mam yn fam i blentyn y gad?
Mor bell o dir ei dad
Mor bell o dir ei dad.
Fe darodd deuddeg
Hanner dydd.
Tawel ar y meysydd, distaw ar y ffridd [ffridd - mountain pasture]
Hanner dydd.
Rhywbeth o'i le, rhywbeth mawr o'i le.
Trem draw i'r mynydd
Ar fferm Pensarn.
Galarwyr yn eu du yn fudan ger y pentan. [galarwyr - mourners] [mudan - mute]
Yn syllu'n wag mae Ifan.
Rhywbeth o'i le, rhywbeth mawr o'i le.
Ar dir yr eglwys
Tu draw i'r ffridd
Mae un bedd newydd, a Deio yn y pridd.
Ac mae'r cwestiwn nawr yn atsain ym Mhensarn.
Ac yn chwilio am yr ateb mae ei fam.
I be?
Mae gwaed fy mab yn llifo'n oer.
I be'?
Mae'i gorff yn gelain o dan y lloer.
I be, mae mam yn fam i blentyn y gad?
Sy'n gorff ar dir ei dad
Sy'n gorff ar dir ei dad.
Hanner nos.
Tawel ar y meysydd, distaw ar y ffos
Hanner nos.
Dim o'i le, does dim o'i le.
Trem draw i'r mynydd [trem - look, gaze]
Ar fferm Pensarn,
Anadl d'wetha'r marwor yn diffodd ger y pentan, [marwor - embers]
Ifan yn pendwmpian.
Dim o'i le, does dim o'i le.
Ger tre' fach Derry
Ar ryw stryd fach gefn
Gorwedda Deio--a bwled yn ei ben.
Ac mae'r cwestiwn mawr yn atsain ym Mhensarn.
Ac yn chwilio am yr ateb bydd ei fam.
I be?
Mae gwaed fy mab yn llifo'n oer.
I be'?
Mae'i gorff yn gelain o dan y lloer. [celain - corpse]
I be, mae mam yn fam i blentyn y gad?
Mor bell o dir ei dad
Mor bell o dir ei dad.
Fe darodd deuddeg
Hanner dydd.
Tawel ar y meysydd, distaw ar y ffridd [ffridd - mountain pasture]
Hanner dydd.
Rhywbeth o'i le, rhywbeth mawr o'i le.
Trem draw i'r mynydd
Ar fferm Pensarn.
Galarwyr yn eu du yn fudan ger y pentan. [galarwyr - mourners] [mudan - mute]
Yn syllu'n wag mae Ifan.
Rhywbeth o'i le, rhywbeth mawr o'i le.
Ar dir yr eglwys
Tu draw i'r ffridd
Mae un bedd newydd, a Deio yn y pridd.
Ac mae'r cwestiwn nawr yn atsain ym Mhensarn.
Ac yn chwilio am yr ateb mae ei fam.
I be?
Mae gwaed fy mab yn llifo'n oer.
I be'?
Mae'i gorff yn gelain o dan y lloer.
I be, mae mam yn fam i blentyn y gad?
Sy'n gorff ar dir ei dad
Sy'n gorff ar dir ei dad.
Rhyfel a heddwch (4) - Waldo Williams
Roedd Waldo Williams yn heddychwr [pacifist] yn grynwr [Quaker], yn genedlaetholwr, yn sosialydd ac yn un o feirdd mwyaf Cymru'r ugeinfed ganrif (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971). Un o'i gerddi enwocaf yw 'Mewn Dau Gae'.
Cafodd ei eni yn Hwlffordd, yn fab i J Edwal Williams, athro ysgolion cynradd a Chymro Cymraeg. Enw ei fam (cyn priodi) oedd Angharad Jones a Saesneg oedd ei hiaith hi. Mae'n werth nodi fod tad Waldo a'r Parch John Jenkins, gweinidog gyda'r Bedyddwyr yn Hill Park, Hwlffordd, yn heddychwyr ac yn aelodau o'r Blaid Lafur Annibynnol.
Yr oedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911 - 1915 lle roedd ei dad yn brifathro ar yr ysgol gynradd. Yn 1915
daeth ei dad yn brifathro ar Yagol Brynconin, Llandisilio a daeth y
teulu yn aelodau yn eglwys y Bedyddwyr [baptists] Blaenconin lle yr oedd y Parch T J Michael yn weinidog ac yn heddychwr arall. Mynychodd [mynychu - attend] Ysgol Ramadeg Arberth cyn mynd i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth a graddio yn 1926.
Yn dilyn hyfforddiant fel athro bu'n dysgu mewn nifer o ysgolion yn Sir
Benfro. Bu hefyd yn dysgu yng Ngogledd Cymru a Lloegr. Bu hefyd yn
diwtor dosbarthiadau nos a drefnid gan Adran Efrydiau [studies] Allanol, Coleg y Brifysgol Aberystwyth.
Priododd yn 1941, ond bu hi farw yn 1943, a wnaeth e ddim priodi eilwaith [= ail waith].
Roedd yn wrthwynebydd cydwybodol [conscientious objector] yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Rhyddhawyd [rhyddhau = release] ef yn ddiamod [unconditionally] yn dilyn ei ddatganiad [declaration] ger bron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror, 1942.
Yr oedd yn teimlo mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu'r dreth incwm, ac fe'i carcharwyd [carcharu - to imprison] am hynny ddechrau y 1960au. Roedd yn ymwybodol iawn o feirniadaeth Mohandas Gandhi ar y llenor Rabindranath Tagore
pan ddywedodd wrth Tagore 'rhowch i ni weithredoedd nid geiriau.'
Gofynwyd i Waldo a oedd wedi ystyried cyhoeddi ei gerddi. Dyma ei ateb i
D.J. Williams
"Yr oeddwn i'n teimlo y byddai eu cael gyda'i gilydd mewn llyfr yn
ofnadwy, yn rhagrithiol [hypocritical] ac yn annioddefol [intolerable] heb fy mod yn gwneud ymdrech i
wneud rhywbeth heblaw canu am y peth hwn.
Mae carreg goffa [memorial] i Waldo ar y comin ger Mynachlog-ddu.
Yn 2008 cyhoeddwyd nifer o gerddi Saesneg y bardd, cyfieithiadau o sonedau T. H. Parry-Williams ar www.barddoniaeth.com.
Y Tangnefeddwyr
Uwch yr eira, wybren ros,
[wybren - sky]
Lle mae Abertawe'n fflam.
Cerddaf adref yn y nos,
Af dan gofio 'nhad a 'mam.
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw,
Lle mae Abertawe'n fflam.
Cerddaf adref yn y nos,
Af dan gofio 'nhad a 'mam.
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw,
gwyn eu byd [blessed]
Tangnefeddwyr, plant i Dduw.
Ni châi enllib, ni châi llaid
[enllib - slander] [llaid - mud, dirt]
Roddi troed o fewn i'w tre.
[rhoddi - rhoi]
Chwiliai 'mam am air o blaid
Pechaduriaid mwya'r lle.
[scoundrels]
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw,
Tangnefeddwyr, plant i Dduw.
Angel y cartrefi tlawd
Roes i 'nhad y deuberl drud:
[roes - that gave] [deuberl - two pearls]
Cennad dyn yw bod yn frawd,
[cennad - mission]
Golud Duw yw'r anwel fyd.
[golud - wealth, riches] [anwel - invisible]
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw.
Tangnefeddwyr, plant i Dduw.
Cenedl dda a chenedl ddrwg -
Dysgent hwy mai rhith yw hyn,
[dysgent - they taught] [rhith - spectre]
Ond goleuni Crist a ddwg
[dwg from dwyn, here: to bring]
Ryddid i bob dyn a'i myn.
[myn - mynnu: insist]
Gwyn eu byd, daw dydd a'u clyw,
Dangnefeddwyr, plant i Dduw.
Pa beth heno, eu hystâd,
[ystâd - estate]
Heno pan fo'r byd yn fflam?
Mae Gwirionedd gyda 'nhad
[gwirionedd - truth]
Mae Maddeuant gyda 'mam.
[maddeuant - forgiveness]
Gwyn ei byd yr oes a'u clyw,
Dangnefeddwyr, plant i Dduw.
Tangnefeddwyr, plant i Dduw.
Ni châi enllib, ni châi llaid
[enllib - slander] [llaid - mud, dirt]
Roddi troed o fewn i'w tre.
[rhoddi - rhoi]
Chwiliai 'mam am air o blaid
Pechaduriaid mwya'r lle.
[scoundrels]
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw,
Tangnefeddwyr, plant i Dduw.
Angel y cartrefi tlawd
Roes i 'nhad y deuberl drud:
[roes - that gave] [deuberl - two pearls]
Cennad dyn yw bod yn frawd,
[cennad - mission]
Golud Duw yw'r anwel fyd.
[golud - wealth, riches] [anwel - invisible]
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw.
Tangnefeddwyr, plant i Dduw.
Cenedl dda a chenedl ddrwg -
Dysgent hwy mai rhith yw hyn,
[dysgent - they taught] [rhith - spectre]
Ond goleuni Crist a ddwg
[dwg from dwyn, here: to bring]
Ryddid i bob dyn a'i myn.
[myn - mynnu: insist]
Gwyn eu byd, daw dydd a'u clyw,
Dangnefeddwyr, plant i Dduw.
Pa beth heno, eu hystâd,
[ystâd - estate]
Heno pan fo'r byd yn fflam?
Mae Gwirionedd gyda 'nhad
[gwirionedd - truth]
Mae Maddeuant gyda 'mam.
[maddeuant - forgiveness]
Gwyn ei byd yr oes a'u clyw,
Dangnefeddwyr, plant i Dduw.
Rhyfel a heddwch (2): Hedd Wyn
Hedd Wyn oedd enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 - 31 Gorffennaf 1917), bardd o bentref Trawsfynydd, Gwynedd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Roedd Hedd Wyn yn frodor o Drawsfynydd, yn yr hen Sir Feirionydd,
lle cafodd ei eni yn 1887, yn fab i Mary ac Evan Evans, yr hynaf o
unarddeg o blant. Ar ôl cyfnod yn yr ysgol leol gweithiodd gartref yn Yr Ysgwrn, fferm ei dad. Treuliodd ei fywyd yno, ac eithrio cyfnod byr iawn yn gweithio yn Ne Cymru.
Barddonai o'i lencyndod [llencyndod - adolescence (llanc)] a bu'n cystadlu mewn eisteddfodau hyd ddyddiau cynnar y Rhyfel Byd Cyntaf.
Enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol pan oedd yn
ddeuddeg oed cyn mynd ymlaen i ennill ei gadair gyntaf yn y Bala gyda'i awdl "Dyffryn" yn 1907. Dilynwyd hyn wrth iddo ennill cadeiriau yn Llanuwchllyn yn 1913, Pwllheli yn 1913, Llanuwchllyn yn 1915 a Phontardawe yn 1915. Bu hefyd yn weithgar yn cyfansoddi cerddi ac englynion i ddigwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd. Rhoddwyd yr enw barddol Hedd Wyn iddo gan orsedd o feirdd Ffestiniog ar 20 Awst, 1910.
 |
| Yr Ysgwrn |
Aeth yn filwr yn 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig yn Ionawr 1917. Treuliodd gyfnod byr yn ymarfer yn Litherland ger Lerpwl ac aeth i Fflandrys
erbyn yr haf. Erbyn diwedd mis Gorffennaf, roedd Ellis a'r gatrawd [catrawd - regiment] ger
Cefn Pilkem lle bu brwydr Passchendaele. Fe'i lladdwyd ym Mrwydr Cefn
Pilkem, rhan o Frwydr Passchendaele a elwir hefyd yn Drydedd Frwydr Ypres (Fflemeg: Ieper), ar 31 Gorffennaf yn yr un flwyddyn.
Enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw [Birkenhead] 1917
am ei awdl "Yr Arwr". Bu Ellis yn gweithio ar yr awdl gan ei chwblhau
erbyn tua chanol Gorffennaf 1917 pan oedd yntau yng Ngwlad Belg. Ar
ddydd Iau, 6 Medi 1917, cyhoeddodd T. Gwynn Jones
i'r dorf ym Mhafiliwn yr Eisteddfod mai bardd a oedd yn dwyn y ffugenw
"Fleur-de-lis" oedd yn deilwng o [teilwng o = worthy of] ennill y gadair. Fodd bynnag roedd
Ellis wedi cael ei ladd chwe wythnos ynghynt yn Ypres. Pan gyhoeddodd yr
Archdderwydd Dyfed ei fod wedi'i ladd yn y frwydr honno gorchuddiwyd y
gadair â llen ddu. Dyna pam y cyfeirir at yr eisteddfod honno fel
"Eisteddfod y Gadair Ddu".
Yn eironig ddigon, gwnaed y gadair gan ffoadur [refugee] o'r enw Eugeen Vanfleteren
a hannai [hanfod - issue from, come from] o Wlad Belg. Treuliodd gyfnod o chwe mis yn ei chynhyrchu a
cheir arni amrywiaeth o symbolau Celtaidd a Chymreig. Daethpwyd a'r
gadair yn ôl i Drawsfynydd ar y trên ar 13 Medi, 1917 a chludwyd [cludo - transport, carry] hi i'r
Ysgwrn ar gart a cheffyl.
Cynhyrchodd Paul Turner ffilm amdano o'r enw Hedd Wyn, ffilm a enwebwyd am Oscar yn y categori ffilm dramor orau yn 1992, gyda Huw Garmon yn chwarae y brif ran.
Rhyfel
- Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng,
- A Duw ar drai ar orwel pell;
- O'i ol mae dyn, yn deyrn a gwreng,
- Yn codi ei awdurdod hell.
- Pan deimlodd fyned ymaith Dduw
- Cyfododd gledd i ladd ei frawd;
- Mae swn yr ymladd ar ein clyw,
- A'i gysgod ar fythynnod tlawd.
- Mae'r hen delynau genid gynt,
- Ynghrog ar gangau'r helyg draw,
- A gwaedd y bechgyn lond y gwynt,
- A'u gwaed yn gymysg efo'r glaw
gwae - woe dreng - harsh, grim
ar drai - ebb teyrn - monarch, tyrant gwreng - common man
hell - feminine form of hyll [salw]
myned = mynd ymaith - i ffwrdd
cyfododd = cododd cledd - sword
genid - that were played
ynghrog - hanging [crogi]
odli - to rhyme
cynghanedd
Subscribe to:
Posts (Atom)