Pumlumon

EinCymraeg ‏@EinCymraeg 

Hen air am gorn simnai oedd llumon, a dyna sydd yn enw'r mynyddoedd Pumlumon - pum copa sydd i'w gweld yn amlwg o bell fel pum corn simna.

Pumlumon Fawr

Medi

Mis y cnau, mis cynhaeaf - mis gwair rhos,
Mis y grawn melynaf,
Mis gwiw cyn gormes gaeaf,
Mis liw'r aur, mis ola'r haf!

Gan Gwilym Tilsley (1911-1997). Diolch i Ein Cymraeg.

Enwi'r bysedd: Bys yr Uwd a Wibwd Nobwd

EinCymraeg

Modryb y Fawd, Bys yr Uwd, Pen y Gogor, Jac y Peipar a Robin Ewin Bach. Dyna ddull fy nain o enwi'r bysedd; a oes fersiwn tebyg gennych chi?

Llinos Dafydd 

Bys bwtsyn, Twm Sgwlyn, Long Harris, Jac Dafis, Wil Bach :)

Dafydd Tanner

Bys bwtyn, Twm swglyn, Long Harris, Jac Dafis ac Ianto bach. O ardal cwm Cothi fi'n credu.

Aled Owen-Thomas

 Dyma beth odd Dadcu yn galw nhw (Sir Gâr): bys bodfys, bys misis, jon davis, [dim yn cofio], a wili bach.

Marged Haycock 

  Bys Bwstyn, Twm Swglyn, Dai Harri, Dic Mori, Jo Bac

Elinor Patchell

Bys bawd, bys bwstyn,long harris ,dai losin,wil bach.Mam o Aberaeron yn dysgu plentyn aned yng Nghaerdydd.

Catrin Beard

Modryb dy Fawd, Bys yr Uwd, Hirfys, Cwtshfys a Ningw Ningw Bach ar y nail law, ac ar y llaw arall... (1/2)

Catrin Beard 

 Yr hen Fawden, Gwas y Fawden, Ibn Abl, Gwasg y Stabl a Sioni Bach yn colli’i ben yn nôl dŵr o’r ffynnon (2/2)

 Awel Deg 

 Bys Bwtsyn, Twm Twrlyn, Tal Harris, Jac Dafis a Wil Bac

Ann Hopcyn

 Beni Beni, brawd Beni Beni, Beni Dabwd, Wibwd Nobwd, Bys Bach druan ŵr, dal ei ben o dan y dŵr, codi fyny fel y gŵr (Mr H Borth)

Esther Elias 

 Bys Mwstyn, Twm Siwgryn, John Dafi, Lloyd Harri a Wili Bach.

Cacwn

EinCymraeg ‏
 

Cacwn, picwn, piffgwn, cachgi bwm, bili bwm, cacwn y geifr, rhwygod.... Beth yw eich gair chi am (a) wasp, (b) bumble bee? #cacwn

Anwen Evans: Os ma cachgi bwm yn canu, mi fydd yn braf yfory, ond does dim dal ar gachgi bwm, efallai bydd yn glawio'n drwm. Picwnen yw wasp.

Beryl Davies, Llanddewi Brefi
'Roedd Tad-cu Cwrt-Y-Cadno yn saer coed ar ystâd Dolaucothi, a Syr Hills Lloyd Johnes yn gofyn iddo, "What happened to your hand William?" Gallwch ddychmygu beth oedd cyfieithiad tad-cu am CACHGI BWM (yn ôl ei gydweithwyr) pan atebodd - "A Boom S--t pricked me Sir!"

Alan Thomas: Gwaelod Ceredigion: gwenyn - bees, picwns - wasps, cachgi bwm - bumble bee

Idiomau (diolch i'r Gweiadur)

1. codi nyth cacwn - "rhywbeth sydd, o'i gynhyrfu, yn codi llond lle o drafferthion a phroblemau":

Cododd y cynnig i gau'r capel nyth cacwn ymhlith yr aelodau

2. yn gacwn gwyllt -  yn wyllt cynddeiriog, yn grac iawn

Cicio'n erbyn y tresi

EinCymraeg:

"Cicio'n erbyn y tresi" ymadrodd o fyd amaeth am wrthryfela yn erbyn y drefn. Daw tres o hen air Saes. trace "strap/ cadwyn i glymu anifail"

Mehefin

Canol haf yw ystyr Mehefin. Yr un ma(i) "hanner, canol" sy yn dimai (hanner ceiniog) a Meifod (trigfan ganol). Mae Gorffen-haf ar ei ffordd!

trigfan = preswylfa, lle i fyw

(Diolch i EinCymraeg)

Gan bwyll

Ara deg a bob yn dipyn mae stwffio bys i dîn gwybedyn! [gwybedyn - gnat]

Geiriau rhyfedd

Swsog   eb  ll  -od

Nid un sy'n swsio, ond gwraig sy'n gwerthu treip. Gwraig sy'n gwerthu treip neu ddarnau o gig wedi eu piclo, hefyd yn ddifrïol (derogatory).

Diolch i Y Geiriadur (Geiriadur Prifysgol Cymru).

Rhoi'r ffidil yn y to

O fyd amaeth daw "rhoi'r ffidil yn y to": teclyn oedd y ffidil i hau hadau drwy dynnu bwa nôl a mlaen; ar ôl gorffen câi ei hongian yn y to.

(Diolch i Ein Cymraeg)

Sut mae dweud "yawn" yn Gymraeg?

Dyfylu gen yw'r term Cymraeg cywir am 'yawn' yn ôl y geiriadur, ond dyma rai awgrymiadau o "Maes-e".

"Dwi'm yn meddwl y bysa fawr o neb yn deud dylyfu gen yn naturiol."

"Yawnan" dwi'n glywed! Fyswn i byth yn dweud hynny ond yn hytrach "agor y' ngheg".

Rydw i a phawb yn fy nheulu i yn dweud gapo.

Cathod

Blingo'r gath at ei chynffon (= gorwario); digon oer i rewi cath; rhegi fel cath; pawb a'i gath yn y cwpwrdd (cath= sgerbwd y Sais)

Diolch i Ein Cymraeg

Colli'r Plot

Daw limpin o linch-pin, y pin sy'n dal olwyn yn ei lle ar echel. "Colli limpin" = gwylltio, colli rheolaeth (fel cerbyd wedi colli limpin).

(Diolch i Ein Cymraeg)

Tachwedd

Tywydd S4C ‏

Oeddech chi'n gwybod mai tarddiad Tachwedd yw ''Tawch-wedd''...sy'n dweud y cyfan.

Tawch - ffurf weladwy hylif pan fydd yn troi'n nwy

Gwedd - y ffordd mae rhywun neu rywbeth yn edrych yn allanol, golwg

Niwlog, felly!

Gair y mis: Gair

Ar y gair:  yn syth bin, ar unwaith

Ar y gair, cerddodd y prifathro i mewn â neges ac wrth sgwrsio, sylwodd ar wynebau hapus y plant a holodd pa waith oedd yn rhoi'r fath bleser iddynt.

Gair i gall:  word to the wise

Hefyd: Awgrym i gall, gair i angall (a nod to the wise, a word to the foolish)

Alcohol a diodydd egni – gair i gall.

Gair mwys: pun, play on words

Gair Mwys yw’r math o dechneg sy'n cael ei ddefnyddio fel rhyw fath o jôc gan amlaf. Mae llawer o'r rhain yn jôcs un llinell, bachog. Fel arfer, gair mwys yw pan mae gair â dwy ystyr yn mynd i mewn i frawddeg lle mae'r ystyron yn eglur o'r ddau safbwynt, e.e.

Yma o Hud! - Dewin y gân yn rhoi noson o swyn pur (Penawd yn sôn am Dafydd Iwan yn dod i berfformio, gan gyfeirio at ei gân Yma o Hyd.)

Roedd ar fy meddwl i gael hyd i fy oriawr coll i, ond doedd yr amser ddim gen i.

Cael y gair o fod: to gain a reputation

Pan oedd yn ei arddegau cafodd y gair o fod yn bêldroediwr da.

Gair dros ysgwydd: empty promise

Gair yn ei bryd: ‘le mot juste’

Torri gair:  

(i)                  Siarad – Nid yw torri gair â’i gymydog ers blynyddoedd

(ii)                Torri addewid

Gair teg  (hefyd ‘mwythair’):  euphemism

Un o’r rhesymau tros gyfyngu iaith yw ein bod yn hoff o gadw draw o bethau ‘anwaraidd’:  y tabŵs mawr yw rhyw, mynd i’r tŷ bach, a hyd yn oed marwolaeth ei hun. [Golwg]

anwaraidd = uncivilized

Gwell un gair gwir na chan gair teg.

Heb ddweud gair o’m pen:  without saying a word

Aeth Kate allan heb ddweud gair o'i phen.

Pethe da

EinCymraeg ‏@EinCymraeg

Da-da (bons-bons), fferins/fferan (fairings), losin (o lozenge), melysion, pethau da/melys, swîts(en), minciag (o mintcake), jou - rhagor?

1.  Kate ‏@Cadijos 

 Cyflath?-rhyw fath o daffi os wy'n cofio'n iawn.

2.  EinCymraeg ‏@EinCymraeg

Ie, a cyflath i finnau, yn enwedig y taffi roedd y teulu'n ei wneud adeg Dolig. Piti mod i ddim yn cofio'r rysáit!

3.  Meleri Thomas ‏@MeleriT 

Tyffish oedd air fy hen fodryb amdanyn nhw #cwmtawe

4.  graham hughes ‏@grahamhughes20 

"Losin" ym Mhort Talbot yn y 1930au. Roedd cymeriad enwog cartwn papur newydd o'r enw Dai Losin.

5.  Dr. Bethan Jenkins ‏@dyddgu 

Losin i mi (rhieni o'r Cymoedd) Wedi drysu'n lân wrth symud i Rydypennau a darllen fferins mewn llyfr Sion a Sian!

6.  Robin Huw Roberts ‏@robinhuw 

 "candis" yn ardal Caergybi

7.  Andy Enchilada ‏@andyenchilada 

 Losin yn Sir Gâr.

Pwt bach am y Gymraeg (4) - Llugoer

Daw llugoer o llug + oer (llug o'r Saes. luke, hen air am "gweddol gynnes"). Lukecold yw llugoer felly, ond lukewarm a geir yn y Saesneg.

Diolch i Ein Cymraeg

Pwt bach am y Gymraeg (3) - Bratiaith

Bratiaith, clytiaith, briwiaith, bastardiaith, Cymraeg pot jam, Cymraeg cerrig calch, siprys (<gibberish), siarad cyllyll a ffyrcs.

[Diolch i Ein Cymraeg]

Pwt bach am y Gymraeg (2): Glas

EinCymraeg ‏

Gair hyblyg iawn yw GLAS: gall olygu glas, gwyrdd, llwyd; cynnar (bore glas), ifanc (glaslanc), llwyr (gorau glas), lled (glaswenu) a mwy!

Pwt bach am y Gymraeg (1): Diwylliant

Ystyr "diwyllio" yw gwneud rhywbeth yn ddof neu'n hydrin (< di- + gwyllt): dyna'r effaith y mae diywlliant yn ei chael arnom ni... i fod! (Ein Cymraeg ar Twitter).