Merch o'r ffatri wlân

Cân gan Meic Stevens


Dim ond merch o’r ffatri wlân,
Wrth ei gwaith bob dydd,
Heb sylwi dim ar y byd mawr oddi allan.
Roedd ei gwallt mor ddu a thlws,
Fel ryw freuddwyd rhyfedd yn fy nghwsg,
Ond mae’n gwneud gwaith dyn bob dydd am ei chyflog.

Rhwng y gwreiddiau dwfn a’r brwyn,
Dan y gamlas fach sy’n rhuthro’i swyn,
Mor araf mae’r olwyn hen, yn troi’r peiriannau;
 Ac mae’r dyn yn tanio’r tân,
Lle mae Jac ar bois yn golchi’r gwlân
Ond mae’r gwŷr yn dal i wau ar y glannau.

Dim ond merch o’r ffatri wlan,
Wrth ei gwaith bob dydd,
Hi sy’n creu o’r edau frethyn lliwiog.
Ac mae’r oriau’n hir a llawn,
Ac mae’r oriau’n ddail sy’n cwympo lawr….
…ar y dwr sy’n crwydro draw drwy’r bore niwlog.

Dim ond merch o’r ffatri wlan,
Wrth ei gwaith bob dydd,
Heb sylwi dim ar y byd mawr oddi allan.
Roedd ei gwallt mor ddu a thlws,
Fel ryw freuddwyd rhyfedd yn fy nghwsg,
Ond mae’n gwneud gwaith dyn bob dydd am ei chyflog.

Dewch at eich gilydd

Clasur Edward H Dafis - https://www.youtube.com/watch?v=XS72OfP7584

Dewch at eich gilydd

 Dewch at eich gilydd

Dewch at eich gilydd

Dewch at eich gilydd yn gytun x2

Wrth chwilio am y fflam sy’n cynnau yn dy galon

A disgwyl diwedd ar y gorthrwm a’r straen      [gorthrwm – repression, oppression]

Paid edrych i’r dyfnderoedd gwag sy nghefn dy feddwl

Nid wrth dy hunan gei di’r llwybr ymlaen

Dewch at eich gilydd

Dewch at eich gilydd x3

Fe ddaw y dydd pan welwn degwch yn y chwarel

Cladda’r amheuon a ffarwelia a chwant

Chwala y muriau llwyd tu ol i ddrws dy mennydd

Clyw eiriau doeth a ddaw o enau y plant

Dewch at eich gilydd

 Dewch at eich gilydd

 Dewch at eich gilydd yn gytun …..

Dwy law yn erfyn sydd yn y darlun   [erfyn – supplicate]

Wrth ymyl fy ngwely i

Bob bore a nos mae gweddi’n un dlos    [gweddi – prayer]

 Mi wn er na chlywaf hi.

Byw mewn bocsys

Sobin a'r Smaeliaid - Bryn Fôn yn canu am ddigartrefedd.

Dw i'n 'i gofio fo'n iawn yn yr ysgol efo fi,
Fo 'sa'r dwytha siwr iawn - codi pac
a rhedag i ffwrdd lawr i Lunda'n fawr

a rhedag i ffwrdd o ddiflastod Tal'sarn.
Gadal Cymru a bant am y ddinas sydd well,
Gadal teulu a mets i gael action a hefyd y pres,
Lawr yn Llunda'n fawr cei hefyd y pres -
'mond cal rhwla i fyw, siwr Dduw!
Byw mewn bocsus
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
Byw mewn bocsus
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
Byw mewn bocsus
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
Byw mewn bocsus
(Ma nhw'n byw mewn)
Do's na ddim troi yn ol,
Ma na g'wilydd go iawn dan y bont yn Whitehall
Bocs mawr sgwar a hen flanced fler,
Nol yn Nhalysarn mae mae mam yn ei bedd
'mond oherwydd ei mab -
Byw mewn bocsus
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
Byw mewn bocsus
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
Byw mewn bocsus
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
Byw mewn bocsus
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)
(Ma nhw'n byw mewn bocsus)

Baled y Camtreiglad

Diolch i'r Welsh Whisperer am y gân addysgiadol hon.

Dyma gân sy'n seiliedig ar stori wir (fel arfer) ac yn adrodd hanes aderyn bach sy'n trafferthu wrth siarad yn raenus a phur, ond yn llwyddo ar ôl ymarfer ac ymroddiad, i siarad yn gywir. Da iawn hi.

Noddwyd gan Heddlu'r Iaith.


Geiriau:

Pan oeddwn i yn dderyn bach yn canu yn yr ardd
Mi ganais fore dydd a nos yn eisiau deryn hardd
Hedfanais dros y moroedd gwyllt yn gwrando am y gân
Fy llygaid bach ar agor am y berffaith adar mân.
Adeiladwyd fy nyth gyda phridd gorau'r Sir
I baratoi'r llety am y berffaith gariad pur
Hedfanais yn y gwanwyn, y gaeaf a'r haf,
Tan ddaeth yr aderyn ar y diwrnod mwyaf braf.
Ond wrth i mi siarad â hi,
Clywodd yr ardd fy nghri,
Roedd safon eu hiaith yn angen bach o waith
Felly ganais fy nghân iddi hi.
'Mae dy arddodiad yn siomedig, mae dy ferfau dros y lle!
Dwyt ti ddim yn gallu treiglo gwna’i d'atgoffa di o le!
Am Ar At Gan Dan Dros Trwy Heb Hyd i Wrth O!
Os nad wyt ti'n mynd i ddysgu gwell i ti fyd am dro!'
'BORE DDA! SUT MAE PHETHAU? MAE'N DIWRNOD BRAF'
Wnes ti golli dy ganllawiau iaith yn hedfan yn yr haf?
Mae rhaid i ti ynganu’r wyddor fel y mae,
A chofiwch yr amser gyda chysyllteiriau!
Dim ond adar bach Cymraeg oedd i fod yn yr arch,
Mae'r iaith Gymraeg yn eithaf hen, dangoswch bach o barch.
Mae 'na ddosbarth gyda'r nos, ymddiheuraf am y strach
Ond allai ddim dioddef rhywun sy'n methu'r to bach.
Ond wrth i mi siarad â hi
Clywodd yr ardd fy nghri
Roedd safon eu hiaith yn angen bach o waith
Felly ganais fy nghan iddi hi
'Mae dy arddodiad yn siomedig, mae dy ferfau dros y lle!
Dwyt ti ddim yn gallu treiglo gwna’i d'atgoffa di o le!
Am Ar At Gan Dan Dros Trwy Heb Hyd i Wrth O!
Os nad wyt ti'n mynd i ddysgu gwell i ti fyd am dro!
Gwranda, rhaid i ti ddysgu neu byddai'n mynd am dro'
Ond fe fagwyd adar bach, ein teulu yn y nyth.
Beirdd a chantorion oedd yn ein plith.
Felly dysgwch y rheolau cyn i mi gwympo mas o'r nen,
Mae camddefnyddio'r ferf yn chwalu fy mhen.
Ac wedyn wrth i mi siarad â hi
Clywodd neb fy nghri!
Achos roedd safon eu hiaith wedi gwella ar ein taith,
Felly ganais fy nghân iddi hi!
Mae dy arddodiad yn arbennig, mae dy ferfau'n gywir iawn!
Mae'n bleser clywed treiglad llais a gweld atalnod llawn!
Er bod 'na eithriadau a thafodiaith pob un sir,
Erbyn hyn clywaf iaith sy'n raenus a phur,
Sydd yn bleserus os gai ddweud y gwir
Siaradwch yn gywir ar draws y tir!

Noson Aflawen gan J. Glyn Davies

Mae gen i gath o ben draw Llŷn, o ben draw Llŷn, o ben draw Llŷn,

Sy’n udo’n hyll nes dychryn dyn,

Am un o’r gloch y bore.

Udo = gwneud sŵn tebyg i flaidd neu sŵn hir cwynfanllyd ci

Mae gen i lo sy’n llawenhau,

A cheg na fedr neb mo’i chau, neb mo’i chau, neb mo’i chau

Am ddau o’r gloch y bore.

Mae gen i gi, mae’n glamp o gi,

Bydd hwnnw’n udo do re mi,

Am dri o’r gloch y bore.

Mae gen i hwch a chwech o foch

A’r cwbwl i gyd yn gweiddi’n groch,

Am bedwar o’r gloch y bore.

Croch = am lef neu sŵn uchel a chyffrous, yn cadw twrw neu’n bloeddio â’r holl egni

Mae gen i glamp o geiliog coch,

Yn clochdar fel pum cant o foch,

Am bump o’r gloch y bore.

Mae gen i gloc sydd eto’n drech,

Bydd hwnnw’n moedro dyn a’i sgrech,

Am chwech o’r gloch y bore.

Trech = am rywbeth sy’n ormod i ymdopi ag ef

Moedro = mwydro (drysu, gwirioni)

Mae gen i ŵr, ers amser maith,

Sy’n canu bas cyn mynd i’w waith

Am saith o’r gloch y bore

Mae gen i ŵr sy’n llawn o dwrf

Mae hwn yn chwyrnu fel twrch trwyth, fel twrch trwyth, fel twrch trwyth,

Am wyth o’r gloch y bore.

Twrf = sŵn mawr

Mae mam y gŵr yn byw gerllaw, yn byw gerllaw, yn byw gerllaw,

Bydd sŵn ei llais yn codi braw,

Am naw o’r gloch y bore.

Braw = ofn, dychryn, arswyd

Ffarwel yn awr, bob perchen ceg,

Mi af i wlad y Tylwyth Teg, Tylwyth Teg, Tylwyth Teg

Tan dri o’r gloch y p’nawn.

Rhyfel a heddwch (3) - Rhywbeth o'i le

Rhywbeth o’i le

gan Huw Chiswell

Fe darodd deuddeg
Hanner nos.
Tawel ar y meysydd, distaw ar y ffos
Hanner nos.
Dim o'i le, does dim o'i le.
Trem draw i'r mynydd    [trem - look, gaze]
Ar fferm Pensarn,
Anadl d'wetha'r marwor yn diffodd ger y pentan,  [marwor - embers]
Ifan yn pendwmpian.  
Dim o'i le, does dim o'i le.
Ger tre' fach Derry
Ar ryw stryd fach gefn
Gorwedda Deio--a bwled yn ei ben.
Ac mae'r cwestiwn mawr yn atsain ym Mhensarn.
Ac yn chwilio am yr ateb bydd ei fam.

I be?
Mae gwaed fy mab yn llifo'n oer.
I be'?
Mae'i gorff yn gelain o dan y lloer.   [celain - corpse]
I be, mae mam yn fam i blentyn y gad?
Mor bell o dir ei dad
Mor bell o dir ei dad.

Fe darodd deuddeg
Hanner dydd.
Tawel ar y meysydd, distaw ar y ffridd   [ffridd - mountain pasture]
Hanner dydd.
Rhywbeth o'i le, rhywbeth mawr o'i le.
Trem draw i'r mynydd
Ar fferm Pensarn.
Galarwyr yn eu du yn fudan ger y pentan.  [galarwyr - mourners] [mudan - mute]
Yn syllu'n wag mae Ifan.
Rhywbeth o'i le, rhywbeth mawr o'i le.
Ar dir yr eglwys
Tu draw i'r ffridd
Mae un bedd newydd, a Deio yn y pridd.
Ac mae'r cwestiwn nawr yn atsain ym Mhensarn.
Ac yn chwilio am yr ateb mae ei fam.

I be?
Mae gwaed fy mab yn llifo'n oer.
I be'?
Mae'i gorff yn gelain o dan y lloer.
I be, mae mam yn fam i blentyn y gad?
Sy'n gorff ar dir ei dad
Sy'n gorff ar dir ei dad.

Pais Dinogad

Pais Dinogad, fraith fraith,

O grwyn balaod ban wraith.      balaod - pine martens (belau-belaod)   ban wraith - y mae'i waith

'Chwid, chwid, chwidogaith!'

Gochanwn, gochenyn wythgaith.    we shout, they shout, the eight in chains

Pan elai dy dad di i helia,

Llath ar ei ysgwydd, llory yn ei law,          llath - gwaywffon      llory - pastwn

Ef gelwi gŵn gogyhwg:        gogyhwg - lively, quick

'Giff, Gaff; daly, daly, dwg, dwg!'      fetch....take

Ef lleddi bysg yng nghorwg        he kills fish from his coracle

Mal ban lladd llew llywiwg.         as a lion kills small animals

Pan elai dy dad di i fynydd

Dyddygai ef pen i wrch, pen gwythwch, pen hydd,     he would bring back the head of a roebuck, a                                                                                            boar and a stag

Pen grugiar fraith o fynydd,        a speckled grouse

Pen pysg o Rhaeadr Derwennydd.      a fish from Derwennydd falls...

O'r sawl yd gyrhaeddai dy dad di â'i gigwain,     at whatever your father aimed his spear

O wythwch a llewyn a llynain,        be it a boar, a wild cat or a fox

Nid angai oll ni fai oradain.            none would escape but that had strong wings

Ceir yr hwiangerdd hon yn Llyfr Aneirin, sydd yn cynnwys testun Y Gododdin. Mae rhai yn credu ei bod yn dyddio'n ôl i'r seithfed ganrif.

Galargan ar ol y Mochyn Du

1. Holl drigolion bro a bryniau,   dewch i wrando hyn o eiriau,

Fe gewch hanes rhyw hen fochyn   a fu farw yn dra sydyn.

Cytgan: O mor drwm yr ydym ni(x2),   y mae yma alar calon ar ôl claddu’r mochyn du.

2. Fe rowd mwy o faidd i’r mochyn    n’allai fola bach e dderbyn,

Ymhen chydig o funude    roedd y mochyn yn mynd adre.

(Cytgan)

3. Rhedodd Deio i Lwyncelyn   i mofyn Mati at y mochyn;

Dwedodd Mati wrtho’n union    gallai roi e heibio’n burion.

(yn burion = eitha da, gweddol)

(Cytgan)

4. Mofyn hers o Aberteifi    a cheffylau i’w thynnu fyny,

Y ceffylau yn llawn mwrnin   er mwyn dangos parch i’r mochyn.

(Cytgan))

5. Melys iawn yw cael rhyw sleisen   o gig mochyn gyda’r daten,

Ond yn awr rhaid byw heb hwnnw,   y mochyn du sydd wedi marw.

(Cytgan)

6. Bellach rydwyf yn terfynu   nawr gan roddi heibio canu;

Gan ddymuno peidiwch dilyn   siampl ddrwg wrth fwydo’r mochyn.

(Cytgan)