A fyddet ti'n galw ti neu chi ar Donald Trump?

Aneirin Karadog ac Aled Hughes sy'n cnoi cil am ein rhagenwau ail berson.

https://www.bbc.co.uk/sounds/play/p075h341

Lico, dreifo a joio

https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/amp/47961154?__twitter_impression=true

BBC Cymru Fyw sy'n gofyn pam bod y geiriau bach hyn yn dân ar groen dysgwr o Gaerdydd.

Rydyn ni i gyd wedi clywed y jôcs fod ddim ond angen rhoi '-io' ar ddiwedd gair Saesneg er mwyn siarad Cymraeg ond mae geiriau fel dreifio, iwsio a licio yn dân ar groen un dysgwr o Gaerdydd sy'n teimlo eu bod nhw'n ddryslyd.

Dywedodd Deiniol ab Alun, sydd o Gernwy yn wreiddiol, ar Twitter nad oedd yn deall pam fod llawer o siaradwyr brodorol yn defnyddio'r geiriau yma mae'n eu galw yn "Wenglish". 

Deiniol ab Alun (ar Twitter): 

Methu deall pam llawer o siaradwyr brodorol yn defnyddio geiriau Wenglish fel 'dreifo' (gyrru), 'wso' (defnyddio), 'siario' (rhannu), 'lico' (hoffi) a 'joio' (mwynhau). Mae'n waeth yn y Gogledd. Mae geiriau Cymraeg yn ddigon hawdd ac gwneud hynny'n drysu dysgwyr. Trafodwch!

"Fel rhywun sydd wedi dysgu'r iaith, dwi ddim yn deall pam defnyddio nhw [y geiriau 'Wenglish'] achos mae gair eitha' syml, eitha' cyffredin yn bodoli yn barod," meddai Deiniol wrth BBC Cymru Fyw.

"Mae'n od achos dwi wedi cwrdd â llawer o ddysgwyr sydd byth yn defnyddio geiriau fel hyn.

"Dysgais i trwy Prifysgol Caerdydd a doedd neb yn defnyddio geiriau fel hyn, felly dwi wedi dysgu'r geiriau go iawn.

mae gair eitha' syml, eitha' cyffredin, yn bodoli yn barod...

"Ond yn y byd go iawn, yn gwrando i Radio Cymru weithiau efallai, dwi'n clywed geiriau fel 'siario' a 'iwsio' a pethau fel hyn ac mae'n eitha' rhyfedd."

Y consensws ymysg y grŵp i ddysgwyr mae Deiniol yn ei fynychu yng Nghaerdydd hefyd, meddai, ydy nad oes neb arall yn y grŵp yn eu defnyddio chwaith.

"Geiriau syml fel 'siario', dwi ddim yn deall beth sy'n bod gyda 'rhannu' - mae'n eitha' syml," meddai Deiniol.

"Mae'n od yn y Gymraeg bod nhw'n dweud 'iwsio' a 'lico', pam ddim jyst dweud y gair yn Saesneg 'te? Dwi ddim yn deall pam Cymreigio pethau syml fel yna?" 

Mae Deiniol yn cyfaddef ei fod yn dipyn o burydd iaith sy'n osgoi defnyddio bratiaith Saesneg hefyd.

Ac er fod Saesneg hefyd yn defnyddio nifer fawr o eiriau benthyg maen nhw fel arfer yn cael eu defnyddio ar eu ffurf wreiddiol.

Felly pam nad ydi siaradwyr Cymraeg yn gwneud hynny? Pam ychwanegu 'io' ar y diwedd?

Emosiwn geiriau

Yn ôl yr ieithydd Ioan Talfryn sy'n brif weithredwr Canolfan Iaith Popeth Cymraeg, dydy siaradwyr Cymraeg naturiol ddim hyd yn oed yn meddwl amdanyn nhw fel geiriau benthyg.

"Mae nifer o astudiaethau wedi'u gwneud o eiriau benthyg yn y Gymraeg sy'n dangos eu bod yn hanesyddol wedi eu trin fel geiriau cynhenid a bod siaradwyr Cymraeg yn aml yn anghofio mai geiriau benthyg oedden nhw'n wreiddiol e.e. coes, braich, cusan, talcen a brechdan," meddai.

"Mae ychwanegu -io ar ddiwedd berfau Saesneg yn rhan o'r arfer hwn. Mae newid goslef ac ynganiad geiriau benthyg i wneud iddyn nhw swnio'n fwy Cymraeg hefyd yn digwydd e.e. pro-ffe-SIYN-ol (yn hytrach na'r Saeneg pro-FESH-on-al)."

Mae gwaith ymchwil yn dangos bod emosiwn yn y corff yn chwarae rôl ganolog wrth brosesu profiadau a gwrthrychau yn y byd real, meddai Mr Talfryn.

"Os yw rhywun wedi'i fagu ar aelwyd Gymraeg mae geiriau fel licio, dreifio, fflio, sbio yn teimlo, yn gorfforol, fel rhai 'go iawn', agos atoch chi, tra bo geiriau fel hoffi, gyrru, hedfan ac edrych yn medru teimlo fel geiriau plastig neu rhai ffurfiol.

Os yw rhywun wedi'i fagu ar aelwyd Gymraeg mae geiriau fel licio, dreifio, fflio, sbio yn teimlo fel rhai 'go iawn'

"Os yw rhywun ar y llaw arall wedi dysgu Cymraeg fel oedolyn (neu wedi mynychu ysgol Gymraeg ble mae mwyafrif llethol y plant yn dod o gartrefi di-Gymraeg) dyw'r broses gorfforol hon o roi pwysoliad emosiynol positif i eiriau cyffredin, normal fel licio, dreifio, fflio, sbio ddim yn digwydd.

"Mae hoffi, gyrru, hedfan ac edrych yn medru teimlo'r un mor normal neu efallai'n fwy normal am eu bod nhw'n ffurfiau 'purach'. Mae hyn yn ei gwneud hi'n anodd wedyn i wahaniaethu rhwng Cymraeg sy'n swnio'n naturiol i siaradwyr brodorol (yn enwedig y rheiny sy'n dod o ardaloedd ble mae'r Gymraeg yn iaith gymunedol aml-ddosbarth) a Chymraeg 'llyfr'," meddai.

Hefyd mae pa mor fachog yw'r gair yn ffactor hefyd meddai Mr Talfryn.

"Mae 'iwsio' yn fyrrach na 'defnyddio'; ffeindio yn fyrrach na 'dod o hyd i', ond mae teledu yn fyrrach na television sy'n rhannol gyfrifol am ei lwyddiant fel gair."

Mae Mr Talfryn yn dweud ei fod yn derbyn dadl Memeteg sef fod iaith "fel feirws yn ein pennau a bod geiriau ac ymadroddion yn goroesi ac yn lledu os ydyn nhw'n medru atgynhyrchu'u hunain mewn modd Darwinaidd...

"Nid ni'n sy'n meddu arnyn nhw, nhw sy'n ein meddiannu ni," meddai.

A dyna esboniad felly pam ein bod ni'n licio iwsio geiriau fel dreifio a joio.

Sut wyt ti bach?

Siôn Jobbins: Help, fi'n chwilio am gyfarchiad i roi ar ddiwedd brawddeg fel "bach" neu "cariad".

* "boi" yn iawn, ond nid i bawb. Mae * "bach" yn swnio'n nawddoglyd a * * "cariad" yn doji i ddyn ddweud wrth, wel, unrhyw un heblaw ei gariad neu blant.

Unrhyw awgryms?

Dyma rai o'r atebion: "Overthinking Jobbins", meddai Gaynor Jones. SJ: Mae'n wahanol os ti'n ddyn! Chi fenywod ddim yn gwybod ei hanner hi! Ddim am ddweud rhywbeth sy'n gwneud i chi swnio fel pryfyn. Gwenith Owen: "Sa i'n meddwl fod 'bach' yn nawddoglyd. Gwyn Vaughan Jones: "Was.. yng ngwas i..frawd.. gyfaill.. met...rhen ffrind..??" Siôn Lewis: "Neu ‘blodyn’ os ti ddim yn cofio ei henw..." Ac wedyn, "cyw", "ychan" - "(ond mae hwn fel "bach" tydi?) (bychan)" DaiLingual: Blodyn tatws? Pwdin reis? Pwdin Jam? Mab annwyl dy fam? Dyna’r fath o beth dwi’n dueddol o ddweud gyda’r plant...

Ddim yn sicr be ydy’r ateb, ond dwi’n gallu dyfalu be bydde’r ateb petai ti’n byw yn Cofiland ac nid yn Aber...

Fel cath i gythraul

Carwyn Jones yn ymddiswyddo. Y dadansoddiad.

Cynllunio a'r Gymraeg - creu pentrefi newydd?

Diolch i Golwg360 am yr adroddiad yma.

Wrth alw am drefn gynllunio wedi ei theilwra ar gyfer anghenion Cymru, mae bargyfreithiwr adnabyddus hefyd yn credu bod yna le i ddysgu gan y cymdogion tros Glawdd Offa.

Roedd Gwion Lewis yn y Senedd ym Mae Caerdydd ddoe i draddodi’r ddarlith ‘Cynllunio a’r iaith Gymraeg: Sut i godi tai a chael miliwn o siaradwyr erbyn 2050’.

Ac mae wedi dweud wrth golwg360 y gallai’r trefi eco, sy’n cael eu cynllunio yn Lloegr yn benodol i roi’r flaenoriaeth i’r amgylchedd, fod yn batrwm ar gyfer creu pentrefi sy’n rhoi’r flaenoriaeth i’r iaith Gymraeg yma yng Nghymru.

“Dw i ddim yn meddwl bod lot o syniadau i’w cymryd o’r system [gynllunio] yn Lloegr,” meddai Gwion Lewis.

“Ond un syniad sydd angen i ni ystyried ydy’r syniad yma o gynlluniau cymdogaethol, sef neighbourhood plans.”

Dan y drefn yn Lloegr mae cynghorau plwyf a chymuned – yn hytrach na chynghorau sir fel yng Nghymru – yn cael paratoi ‘cynlluniau cymdogaethol’ sy’n nodi safle a nifer y tai i’w codi yn lleol. Ac mae refferendwm yn cael ei gynnal ar gynnwys y cynlluniau hefyd.

“Mae’r haen newydd yma o gynllunio lleol wedi bod yn ofnadwy o lwyddiannus yn Lloegr,” meddai Gwion Lewis, “o safbwynt medru rheoli yn well faint o dai sy’n cael eu codi, a lle maen nhw yn mynd.

“Ond yn fwy na hynny hefyd, mae cymunedau lleol wedi medru cael, yn sgîl y trafodaethau maen nhw wedi eu cael efo’r datblygwyr… eu bod nhw yn cael llawer iawn mwy o adnoddau ac isadeiledd i’r gymuned leol, nag y bysa cyngor sir yn medru ei sefydlu drwy’r trafodaethau ar gyfer y Cynllun Datblygu Lleol ar gyfer y sir.

“Ac yn aml iawn, gan fod y datblygwyr yn awyddus i gael rhyw fath o gytundeb yn sydyn… ac eisiau osgoi’r broses apêl sy’n gallu cymryd blynyddoedd, maen nhw yn aml yn fodlon cytuno i godi llai o dai, a rhoi llawer iawn mwy o safbwynt isadeiledd i’r gymuned leol.”

Efelychu cynlluniau Lloegr

Yn ôl Gwion Lewis, mae modd efelychu “elfennau” o gynlluniau cymdogaethol y drefn yn Lloegr a chreu ‘cynlluniau cymunedol’ “hynod leol” yma yng Nghymru “fydd yn fendithiol i’r iaith”.

“Ein bod ni yn galluogi cynghorau cymuned yma yng Nghymru i hyrwyddo a sefydlu cynlluniau cymunedol, er mwyn rhoi’r grym i gymunedau fedru penderfynu lle mae tai yn mynd, a faint sy’n cael eu codi.

“Ond eu bod nhw hefyd yn medru cael mwy o ddylanwad ar y math o isadeiledd sydd yn dod ynghylch y tai hynny.

“Mae’n ymddangos bod yna gyfleon, er enghraifft, i hyrwyddo cael mwy o ysgolion cynradd Cymraeg. Ein bod ni yn sefydlu ardaloedd manwerthu sydd yn rhoi’r flaenoriaeth i’r Gymraeg.

“Ei bod hi’n bosib, drwy’r cynlluniau lleol yma, i wneud rhywbeth tebyg i’r hyn sydd wedi ei wneud yn Lloegr gydag eco towns, lle mae yna bolisïau yn cael eu sefydlu er mwyn codi trefi a phentrefi newydd sy’n dangos arferion da o safbwynt yr amgylchedd.

“Pam na fedrwn ni wneud rhywbeth tebyg yng Nghymru? Ein bod ni yn hyrwyddo, efallai, un ai pentrefi newydd neu yn sicr  bod unrhyw ehangu i’n pentrefi presennol ni, ar y sail bod yna arferion da iawn yn gorfod cael eu dangos o safbwynt y Gymraeg…

“Mae yna sgôp yn y cynlluniau cymunedol hyn i newid natur y drafodaeth yng Nghymru.

“Yn hytrach na bod ni yn gweld y Gymraeg fel rhyw broblem a rhywbeth sydd “yn dal pobol yn ôl yn economaidd”, bod pawb – yn cynnwys datblygwyr – yn dechrau gweld cyfleoedd economaidd o safbwynt y Gymraeg.”

Fel rhech mewn pot jam

Diolch i Ein Cymraeg am hyn.
"Fel cachu poni yn yr afon" - dywediad lliwgar ac effeithiol o Geredigion am ddadl wan (gan fod baw ceffyl yn chwalu mewn chwinciad mewn dŵr!)

Le ti'n dod o?

Ceir y cofnod gwreiddiol gan Dylan Foster Evans ar wefan yr Academi Cymreig yn fan hyn.


Gan mai hwn yw fy nghyfraniad cyntaf i flog yr Academi, rwyf am droi at rifyn cyntaf un Taliesin, cylchgrawn yr Academi, am ysbrydoliaeth. Yn y rhifyn hwnnw (Rhagfyr, 1967) cyhoeddwyd ysgrif gan G. J. Williams (1892-1963) ar sail darlith a draddodasai [traddodi - deliver - that he had delivered] gerbron yr Academi rai blynyddoedd ynghynt. Ei theitl oedd ‘Yr Iaith Lafar a Llenyddiaeth’ a dyma ei brawddegau cyntaf:

Dyma bwnc sy’n poeni ysgolheigion a llenorion yng Nghymru, pwnc sylfaenol a phwnc y dylai’r Academi roi sylw arbennig iddo. Y mae, fel y gŵyr pawb, agendor [pwll diwaelod - chasm] mawr rhwng yr iaith lafar, yr iaith fyw, a’r iaith lenyddol, iaith gonfensiynol a chelfyddydol, i raddau helaeth [to a large extent]. Felly yr ydym ni yng Nghymru yn gorfod wynebu anawsterau na ŵyr cenhedloedd eraill, megis y Saeson a’r Ffrancod, odid [odid - go brin, scarcely] ddim amdanynt.

Nid yma yw’r lle i olrhain yr ymateb i’r ysgrif hon, er mai teg nodi na chytunai Saunders Lewis â barn G. J. am y sefyllfa yn Ffrainc ac mewn gwledydd Ewropeaidd eraill. Ond i ryw raddau o leiaf, rwy’n credu i’r drafodaeth ehangach ar iaith y llenor fynd ar goll yng nghanol y ffraeo mawr ynghylch ‘Cymraeg Byw’ a gafwyd yn ail hanner y 1960au a’r 1970au (ac wedi hynny, yn wir). Roedd y drafodaeth honno mor chwerw ar adegau fel na byddai’n syndod o gwbl pe bai sawl un a allai fod wedi cyfrannu wedi penderfynu mai ‘callaf dawo’ [it would be better to remain silent].

Neidiwn ymlaen hanner canrif, i fyd o wefannau, trydar,  blogio … a llenydda [llenydda - cyfansoddi neu fod â diddordeb mewn llenyddiaeth] hefyd. Mae cyd-destun yr iaith yn gwbl wahanol, ond eto teimlaf ei bod yn dal i fod yn anodd cael trafodaeth ar natur yr iaith heb i hynny ddirywio i fawr mwy nag ymboeni am ‘gywirdeb’ a ‘gwallau’.

Un nodwedd na fyddai’n gyfarwydd i G. J. yw twf rhyfeddol addysg Gymraeg, ac yn ei sgil twf tafodiaith neu dafodieithoedd newydd. Ychydig iawn yr ydym yn ei ddeall am wir natur y ffurfiau newydd hyn ar yr iaith. Nid oes enwau arnynt mewn gwirionedd, er y gallwn efallai gyfeirio at y Rhydfelyneg [Ysgol Gyfun Rhydyfelin - ysgol Gymraeg ger Pontypridd], y dafodiaith ‘salwaf a phertaf sy’n bodoli‘, chwedl Iwan Rhys.

Mae rhai o siaradwyr y tafodieithoedd hyn yn amldafodieithog – hynny yw, mae ganddynt y gallu i siarad tafodiaith wahanol, fwy traddodiadol, pan fo hynny’n addas. Ond i eraill, un dafodiaith Gymraeg sydd ganddynt, mewn gwirionedd, a honno’n dafodiaith sydd wedi derbyn mwy na’i siâr o watwar [gwatwar - mockery, derision].

Yn ddiweddar, deuthum o hyd i flogiad gan ŵr o’r enw Paul Cornish ar y pwnc syml ‘Yr Iaith Gymraeg a Fi‘. Mae wedi ei hysgrifennu mewn iaith y mae’r awdur yn nodi nad yw’n safonol, er ei bod yn gwbl glir a darllenadwy. Dyma iaith y gellid galw ‘Rhydfelyneg’ arni, o bosib (er na wn pa ysgol a fynychodd Paul). Yn sicr, mae’n un o’r darnau grymusaf o ysgrifennu am yr iaith imi ei ddarllen ers amser. Ac ni fyddai ei ailysgrifennu mewn ‘Cymraeg safonol’ yn gwneud dim ond drwg iddo. (Mae Paul yn nodi ei fod wedi ei ysbrydoli i ysgrifennu gan gyfres o drydariadau ysbrydoledig [inspired] am y Gymraeg gan Madeley, sef ‘On being a rude Welsh speaker‘. Mae honno hefyd yn werth ei darllen, os na fydd iaith gref yn mennu [mennu - effeithio] gormod arnoch.)

Er mai negyddol yw agwedd llawer at dafodieithoedd yr ysgolion Cymraeg, nid ydynt yn absennol o’n barddoniaeth chwaith. Mae nifer o enghreifftiau i’w cael, ambell un yn bur gyfarwydd. Ystyriwn ‘Cymru’ gan Mei Jones, sy’n agor fel a ganlyn:

Gyn ti cariad i dy heniaith?
Gyn ti sbo’ meddal i dy mamiaith?
Gyn ti? Gyn ti ddim? Fi gyn!
Once, pan fi di mynd alla o fy bro,
Gofynnodd Sais i fi, ‘Le ti’n dod o?’
Dyma fi yn ateb yn syth i ffwrdd
Gan roi fy cardiau ar y bwrdd—
‘O Gymru, gwlad y Menyg Eifion,
Gwlad y gân, y beirdd, a’r try … tyner … harpists’ …

Mae’r gerdd yn priodoli [priodoli - ascribe, attribute] agwedd gadarnhaol iawn tuag at yr iaith i’r siaradwr, er gwaethaf y dylanwad Saesneg trwm ar yr ieithwedd [ieithwedd - dewis o eiriau]. Ac eto, cerdd ar gyfer cynulleidfa draddodiadol Gymraeg yw hon mewn ffordd arall, cynulleidfa a fyddai’n gwerthfawrogi’r cyfeiriadau at ‘gwlad y Menyg Eifion’ a ‘stopio’r moch rhag mynd i’r gwinllan’.

Cerdd fwy sylweddol, ond eto tebyg mewn rhai ffyrdd yw ‘Be ti fel, Syr?’ gan Aled Lewis Evans. Dyma ei hagoriad hithau:

Ni’n cael bad press, ni yn,
yma ar y ffin.
Mae’r puryddion iaith actually
yn poen yn y tin.
Be ‘dan nhw ddim yn sylweddoli, like,
ydy mai fi a fy mates sy’ yma ar y front line.
Without us
there’d be no Fro Gymraeg …

Eto, fe’n gwahoddir i uniaethu [identify] â’r siaradwr i ryw raddau, ond mae’r cyfeiriad at y ‘puryddion iaith’ a’r ‘Fro Gymraeg’ yn awgrymu cynulleidfa o fath gwahanol.

Cerdd arall gan yr un bardd gydag ieithwedd debyg yw ‘Over the llestri’ — fe’ch gadawaf chi i fwynhau Aled ei hun yn darllen hon:

fideo

Y pwynt sylfaenol felly yw bod y tafodieithoedd newydd i’w gweld mewn barddoniaeth, a honno’n farddoniaeth ddiddorol a bywiog. Ond mae’r awduron sy’n defnyddio’r tafodieithoedd hyn wedi ennill eu plwyf drwy ddangos meistrolaeth ar yr iaith lenyddol draddodiadol yn gyntaf. Nid yw ieithwedd sydd wedi ei seilio ar y tafodieithoedd newydd yn un y mae’n hawdd gwneud enw drwyddi.

Yn ei gerdd ‘Neijal’, mae Ifor ap Glyn yntau yn collfarnu [condemn] puryddion ieithyddol:

… ‘O le wyt ti’n dod‘ Neijal!
Ti’n merwino fy nghlustia
hefo’r bratiaith ‘na Neijal—
mae’r ‘dod-o’ wedi marw i fod, Neijal!
… neu wyt ti’n gwybod rhwbath dwi ddim Neijal?!
Dos allan i chwara Neijal!! …

Mae’n ddifyr yma nad yw’r siaradwr yn defnyddio’r iaith safonol chwaith. Lladd ar iaith Neijal y mae o safbwynt un o’r tafodieithoedd traddodiadol. Dim ond trwy ridyll o (rag)farnau ieithyddol y cawn glywed llais Neijal ei hun. Fel arall mae’n fud. Llais arall eto a glywwn ar ddiwedd y gerdd:

Bwrwyd sawl Neijal ymaith
a’u colli yn awr ein hangen
ond gwell iddynt droi yn Saeson
na chael treisio ein cystrawen.

Mae dros ddau ddegawd ers cyhoeddi’r gerdd hon, a’r Neijal gwreiddiol yntau yn tynnu tua’r canol oed. Yn y cyfamser gellid dadlau bod ieithwedd barddoniaeth mewn rhai ffyrdd wedi ceidwadoli [become conservative]. (Ni wnaf sôn am ryddiaith na’r ddrama yma.) Cafwyd arbrawf diddorol iawn drwy gyfrwng ‘Cyfres y Beirdd Answyddogol’ gan y Lolfa rhwng y 1970au a’r 1990au (yno y daeth Neijal i’r fei), ond tybed nad yw’r llanw wedi troi ers hynny? Yn sicr, mae apêl y gynghanedd a’i hieithwedd draddodiadol (gan amlaf) yn gryf iawn i feirdd ifanc y dwthwn hwn [y dyddiau yma]. A yw’n wir, felly, fod y tafodieithoedd newydd wedi eu cyfyngu i gerddi am eu siaradwyr, ac nid gan eu siaradwyr? Ac ai trafod plentyndod a bywyd ysgol yn unig fydd ffawd y tafodieithoedd hyn?

Dyrnaid o gerddi yn unig a drafodais yma – felly a yw’r sylwadau a’r cwestiynau hyn yn rhai teg? Gorffennaf â chwestiwn arall. Mae rhai o Neijals (a Neijelas) heddiw yn defnyddio’u Cymraeg wrth drydar a blogio, ond tybed nad ydynt yn dal wedi eu cau allan o weddill y byd llenyddol?

Dylan Foster Evans

Achos llys am wrthod siarad Saesneg

Diolch i Golwg360

Mae dyn wedi croesawu penderfyniad llys ei fod yn ddieuog o dair trosedd, ar ôl i weithiwr siop ei hebrwng allan o siop ym Mhenygroes am iddo wrthod siarad Saesneg.

Cafodd Richard Thomas Jones, sy’n 72 oed, ei alw gerbron Llys y Goron Caernarfon yr wythnos diwethaf yn dilyn ffrae gyda Lynda Jones, gweithiwr yn siop elusen Annie’s Wyddfa, wedi iddi hi fynnu bod Richard Jones yn siarad Saesneg yn y siop.

Roedd Richard Jones, neu Dic Jones, wedi cael ei gyhuddo o aflonyddu hiliol a dau gyhuddiad o ymosodiad corfforol. Roedd  Lynda Jones yn honni ei fod wedi ei galw yn “fuwch Saesneg”, yn “Natsi” yn ogystal â’i fod wedi ei tharo.

Flwyddyn a hanner wedi’r digwyddiad yn 2012, cafodd yr achos ei gynnal yn Llys y Goron Caernarfon.
Cafwyd Dic Jones yn ddieuog o’r tri chyhuddiad yn ei erbyn, gyda’r rheithgor yn dod i’r penderfyniad hwnnw o fewn llai nag awr.

‘Gwarthus’

Yn dilyn yr achos dywedodd Dic Jones wrth Golwg360: “Mae’r peth yn warthus.  Fasa hyn ddim yn digwydd mewn dim un wlad arall. Meddyliwch am ddyn Ffrengig yn cael ei hel allan o siop yn Ffrainc am siarad Ffrangeg!” meddai Dic Jones.

Cefndir

Ym mis Hydref 2012, fe aeth Dic Jones a bocs o nwyddau i’r siop elusen ar Stryd yr Wyddfa ym Mhenygroes a chychwyn sgwrsio yn Gymraeg gyda’r gweithiwr siop, Lynda Jones.

Ymateb Lynda Jones oedd gorchymyn ei fod yn troi o’r Gymraeg i’r Saesneg, gan ddweud fod yn rhaid iddo siarad Saesneg yn y siop.

“Ddychrynis i am ‘y mywyd – roedd o’n mynd drwyddach chi rywsut,” meddai Dic Jones.

“Ac mi roedd hi’n deall Cymraeg beth bynnag.”

Penderfynodd y gŵr fynd yn ôl i’r siop gyda dyfais recordio, i weld os fyddai’n cael yr un ymateb ar dâp. A’r tro yma, bu i’r un ddynes ei hebrwng allan i’r stryd:

“Mi wnaeth hi afael ynddo fi a bygwth galw’r heddlu. Ac mi ro’n i isio iddyn nhw ddod yno, i weld y peth yn digwydd.

“Dyna pam es i yn ôl hefo dyfais recordio, am fy mod i’n meddwl na fasa neb yn coelio bod y ffasiwn beth wedi digwydd fel arall.”

Yn ddiweddarach, fe ddaeth heddwas i dy Dic Jones gyda’r neges fod Lynda Jones yn dwyn achos yn ei erbyn am aflonyddu hiliol sarhaus ac am ei tharo.

Cynigodd yr heddwas i Dic Jones arwyddo datganiad i ddweud na fyddai’n mynd i’r siop byth eto, ac fe fyddai’r achos yn cael ei ollwng. Ceisiodd yr heddwas gael gafael ar y ddyfais recordio, ond gwrthododd Dic Jones iddo fynd a’r dystiolaeth.

Ar ôl ymweliad yr heddlu, roedd cyhuddiad ychwanegol yn erbyn Dic Jones  - gyda’r heddwas yn dweud ei fod wedi ymosod arno fo yn ogystal. Cafodd ei arestio, a’i gadw yn y ddalfa am bedair awr.

Ymateb Comisiynydd y Gymraeg

Dywedodd llefarydd ar ran Comisiynydd y Gymraeg: “Mae gan Gomisiynydd y Gymraeg bwerau statudol o dan Fesur y Gymraeg (Cymru) 2011 i ymchwilio ac ymateb i gwynion am fethiant sefydliadau i weithredu eu cynlluniau iaith Gymraeg; achosion o ymyrraeth â rhyddid unigolion i ddefnyddio’r Gymraeg gyda’i gilydd yng Nghymru; ac yn y dyfodol, cwynion am fethiant sefydliadau i gydymffurfio â safonau.

“Nid yw pwerau’r Comisiynydd i ymchwilio yn cwmpasu’r gŵyn dan sylw ac felly nid oedd modd ystyried yr achos.”

Ychwanegodd y llefarydd: “Ddiwedd Tachwedd 2013 lansiodd y Comisiynydd wasanaeth rhanbarthol newydd i gefnogi busnesau bach a chanolig. Fel rhan o’r gwasanaeth newydd, mae pedwar swyddog cynghori busnes yn gweithio’n uniongyrchol â busnesau ar draws Cymru er mwyn datblygu defnydd o’r Gymraeg mewn ffordd sy’n ateb anghenion penodol y busnes a’r gymuned leol.”

Pumlumon

EinCymraeg ‏@EinCymraeg 

Hen air am gorn simnai oedd llumon, a dyna sydd yn enw'r mynyddoedd Pumlumon - pum copa sydd i'w gweld yn amlwg o bell fel pum corn simna.

Pumlumon Fawr

Rhyfel a heddwch (1) - Brwydr y Preselau

Adolygiad Gwyn Griffiths o Brwydr y Preselau gan Hefin Wyn (erthygl o wefan y BBC). 

Mwynhad arbennig fu darllen Brwydr y Preselau gan Hefin Wyn - hanes ymdrech pobol yr ardal unigryw honno i achub 60,000 erw o diroedd rhag eu cipio [snatch] gan y Swyddfa Ryfel.
Brwydr a barhaodd o 1946 hyd 1948.

Gwyddom am yr hyn a ddigwyddodd i Epynt a'r modd y dinistriwyd ardal Gymraeg ei hiaith ac y symudwyd teuluoedd lawer o'u cartrefi.

Ond ni wyddom hanes y frwydr i achub calon Gogledd Sir Benfro, hwyrach oherwydd - yn wahanol i Epynt a Thryweryn - mai 'ni' enillodd yn yr achos hwn!

Ymladdodd preswylwyr y Preselau frwydr gyfrwys [crafty, cunning, subtle] ddigyfaddawd  [uncompromising] yn erbyn holl rym [grym = pwer] ac adnoddau y Swyddfa Ryfel.

Fel y sgrifennodd Waldo Williams yn ei gerdd Preseli ar y pryd: "Mae rhu, mae rhaib drwy'r fforest ddiffenestr, [rhu = roar, rhaib = greed, rapacity]
Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw."

Bu ymateb chwim [agile, nimble] a phendant y trigolion i'r newydd fod y Swyddfa Ryfel yn llygadu mynyddoedd y Preseli yn arwyddocaol [significant] yn yr hanes cynhyrfus [exciting, moving] hwn.

Taranu yn erbyn

Trannoeth i'r stori ymddangos yn y Western Mail yr oedd y Cynghorydd Mathias Davies, gweinidog Capel y Gelli, Llawhaden, a Horeb, Maenclochog, ar ei draed yn taranu yn erbyn cynllun yng Nghyngor Sir Benfro gan sicrhau gwrthwynebiad ei gyd-aelodau.

Ymhen dim o dro yr oedd Pwyllgor Diogelu'r Preselau wedi ei ffurfio gyda Mathias Davies, yn enedigol o Solfach, yn gadeirydd.

Diddorol gweld cynifer o weinidogion ar flaen y gad [battle] - dynion fel y Bedyddiwr [Baptist] R Parri Roberts, Bethel, Mynachlog-ddu, cenedlaetholwr a heddychwr gwargam [stooping], tanbaid [fiery, hot-blooded] o Fodedern [Bodedern = pentref yn Ynys Môn].

Un arall oedd y Parch Joseph James, gweinidog gyda'r Annibynwyr ym Methesda, Llawhaden, a Phisgah, Llandysilio, ond yn frodor o Ddowlais.

Yn ogystal â bod yn 'bregethwyr mawr' roedd y tri hyn yn arweinyddion yn eu cylchoedd hefyd; yn ddynion a digon o hyder i ymladd y frwydr ar eu tir ar eu telerau [terms] nhw eu hunain - nid ar dir y gelyn.

Gweddi

Adroddir y stori, sy'n rhan o chwedloniaeth [chwedl = legend] y fro, am gynrychiolwyr [cynrychioli = to represent] y Swyddfa Ryfel yn dod i gyfarfod â'r trigolion ym Maenclochog.

Ac wrth i un o'r swyddogion milwrol ddechrau ar ei ffregod [chatter] torrodd Joseph James ar ei draws gyda'r geiriau, "Gadewch i ni weddïo ..." a galw ar Parri Roberts i arwain.

Yn ôl yr hanes bu'r weithred seml hon - mewn iaith oedd yn ddieithr iddynt - yn fodd i fwrw cynrychiolwyr y Swyddfa Ryfel oddi ar eu hechel [axle - i.e. throw them off balance].

A phan ddechreuodd y swyddogion milwrol ddadlau mai tir sâl [here: barren] oedd dan sylw yr oedd Parri Roberts yn ei dro yn annog Joseph James i ddweud wrthyn nhw mai "magu eneidiau" [souls] oedden nhw'n wneud ar lechweddau'r Preseli.

Ar bob ffrynt

Ymladdwyd y frwydr ar bob ffrynt posib - y perygl o ddifwyno'r cronfeydd [contaminate reservoirs] dŵr oedd yn diwallu [darparu, supply] trefi Hwlffordd ac Aberdaugleddau; y cyfoeth henebion [monuments] a chysylltiadau'r fro gyda Chôr y Cewri [Stonehenge], y Mabinogi a chwedlau Arthur; y bywyd gwyllt; y ffaith fod cynllun ar droed i roi statws Parc Cenedlaethol i'r ardal; yr iaith a'r diwylliant; Dewi a'r seintiau a'r cysylltiadau â Thyddewi ...

Cadwyd y storm i fynd gyda llythyron ac erthyglau i'r wasg ac yn ôl Hefin Wyn y cyntaf i ymateb i'r newydd oedd D J Williams, Abergwaun, un o'r tri roes dân i'r ysgol fomio ym Mhenyberth [Ar yr 8fed o Fedi 1936, aeth y darlithydd Saunders Lewis, yr athro D J Williams a'r gweinidog Lewis Valentine i'r safle ym Mhenyberth liw nos a rhoi peth o'r deunydd adeiladu ar dân. Aethant at yr awdurdodau wedyn i gyfaddef i'w gweithred o brotest symbolaidd. Maes o law, wedi dau achos llys, fe garcharwyd 'Y Tri' fel y cawsant eu hadnabod wedyn] .

Mewn llythyron yn y Western Mail a'r papurau lleol galwodd am ddefnyddio "bob dull moesol [moral] ac ysbrydol" i ymladd.

Dywed Hefin Wyn i DJ fod yn procio'n ddyfal [procio = to poke] ar y cyrrau [i.e. stirring things up from the fringes]ond heb fod yn or-amlwg .

Yr oedd yr hen gadno'n gyfrwys [cunning] iawn, oherwydd er ei fod yn annwyl iawn yng ngolwg llawer o'i gyd Gymry nid pawb yng nghyffiniau Abergwaun edrychai arno fel arwr cenedl.

Ac os oedd yna garfan [group, squad] sylweddol o weinidogion oedd yn bopeth yn ardaloedd y Preselau, roedd y prifathrawon lleol yn amlwg yn y frwydr - neb yn fwy na Titus Lewis, Maenclochog, ddewiswyd yn ysgrifennydd y Pwyllgor Diogelu.

Papurau lleol

Clywais fod Hefin Wyn yn gofidio [afflict, grieve, regret] iddo droi'n hwyr yn y dydd at y pwnc hwn a bod nifer fawr o'r rhai brofodd ferw'r frwydr [those who tried to bring the battle to the boil] wedi marw cyn iddo gael y cyfle i'w holi ond y mae yna ddywediad Saesneg i'r perwyl mai [here, to the effect that] "newyddiaduraeth yw drafft cyntaf hanes" a chafodd yntau gloddfa [quarry,mine] werthfawr o wybodaeth mewn papurau lleol fel y County Echo, Abergwaun, y Tivyside and District Advertizer yn Aberteifi, y Western Telegraph yn Hwlffordd ac uwchlaw pobun, y Narberth, Whitland and Clynderwen Weekly News, argraffiad o'r West Wales Weekly Observer, Dinbych-y -pysgod.

Mae'n amlwg bod y golygydd [editor], Glyn Walters, yn ogystal â gohebwyr eraill y Weekly News gant y cant y tu cefn i frwydr trigolion y Preselau i gadw'u hetifeddiaeth [heritage].

Er, yn rhyfedd braidd, ni cheir yn y gyfrol gyfeiriad o gwbl at bapur arall tref Hwlffordd, y West Wales Guardian.

Gwelwn fod diddordeb mawr gan Y Cymro yn y frwydr yn ogystal â Baner ac Amserau Cymru lle bu Saunders Lewis a Kate Roberts yn annog a chefnogi.

Ffynonellau eraill y gwaith clodwiw [commendable] hwn yw dogfennau swyddogol y Llywodraeth a chofnodion y Pwyllgor Amddiffyn a ddiogelwyd gan deulu Titus Lewis.

Darlun o gymdeithas

Wrth gloddio [dig. mine] yn y papurau lleol, gwelir bod Hefin Wyn wedi'i hudo [entranced] gan straeon eraill yn y papurau, adroddiadau am achosion llys, eira mawr 1947, cyfarfodydd cystadleuol, eisteddfodau, dramâu, Cymanfaoedd Canu ac ati ac ar un olwg gellid tybio eu bod yno i besgi [fatten] rhywfaint ar y gyfrol ond maent hwythau yn cyfrannu at greu darlun o gymdeithas wledig, ddiwylliedig [cultured], ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, yn ddibynnol ar ei hadnoddau ei hun am ddifyrrwch [amusement, diversion].

Yn ystod cyfnod byr yn gweithio yn yr ardal, cefais gyfarfod amryw o'r bobol y cyfeirir atynt yn y gyfrol - yn arbennig Parri Roberts a Titus Lewis.

Hefyd y cyn Arolygwr Ysgolion, Caleb Rees, un arall o arweinwyr y Pwyllgor Amddiffyn, gŵr a aned yn Esgairordd, ger Crymych, ond a oedd erbyn hynny wedi ymddeol i Dalacharn, ac yr oeddwn yn adnabod y prifathrawon a enwir bob un.

Stori gyffrous

Melys, hefyd, yw gweld enwau nifer o bobol ifanc y deuthum [des i] i'w hadnabod yn dda ddechrau'r Chwedegau - a gwerth nodi fod gan y Parch Parri Roberts un ferch ychwanegol i'r rhestr o'i blant yn y gyfrol, sef Morfudd.

Cofiaf y tro diwethaf i mi i'w chyfarfod mewn Cymanfa Ganu yn un o gapeli Cymraeg Llundain tua 1971.

Dyma, yn wir, stori i gynhyrfu'r [stir, excite] gwaed y dylem fel cenedl ymfalchïo ynddi.