Waldo Williams - Portread o Heddychwr

Diolch i Gymdeithas y Cymod am y darn hwn.


Pa mor aml tybed y clywsom eiriau Y Tangnefeddwyr yn cael eu hadrodd neu yn cael eu canu i gyfeiliant cerddoriaeth hudol Eric Jones? Mae'n amlwg fod y gerdd wedi cydio a bod Waldo, ein bardd heddwch, yn dal i dystio i rin y tangnefeddwyr, plant i Dduw.

Cafodd Waldo Goronwy Williams ei eni ar Fedi 30, 1904 yn Hwlffordd lle'r oedd ei dad yn ysgolfeistr. Cafodd ei rieni ddylanwad dwfn arno. Roedd ei fam Angharad yn hynod am ei thynerwch a'i haelioni. Gŵr cadarn ei argyhoeddiad oedd Edward ei dad, yn heddychwr ac yn aelod o'r Blaid Lafur Annibynnol. Fe nododd Waldo eu rhinweddau mewn geiriau cofiadwy:

Mae Gwirionedd gyda 'nhad
Mae Maddeuant gyda 'mam

Ac mae'r llythrennau bras yn awgrymu'r trosgynnol.

Saesneg oedd iaith yr aelwyd a bu trobwynt ym mywyd Waldo pan benodwyd ei dad yn brifathro'r ysgol ym Mynachlog-ddu ac wedi hynny yn Llandysilio. Fe'i bwriwyd i fôr o Gymreictod a bu ei brofiad o ddysgu'r Gymraeg a dod i'w hanwylo yn un ysgytwol. Ac yno wrth odre'r Preseli fe gafodd brofi rhagoriaeth "bro brawdgarwch" a'r ddyfnder perthynas y daeth i'w gyfleu yn ei ddefnydd o'r gair "adnabod".

Hawdd tybio bod Waldo wedi tyfu'n naturiol i fod yn heddychwr drwy ddylanwad yr aelwyd. Dyma gartref na chafodd ei sugno i mewn i ryfelgarwch 1914. Byddai'r Waldo ifanc wedi clywed llawer am Willie, mab y Parchedig John Jenkins, oedd yn gyfaill mawr i'w dad ac fel y bu iddo gael ei garcharu am iddo wrthod ymladd.

Fe gofiai Waldo yn dda fel y cafodd, yn ddeg mlwydd oed, ei gyfareddu wrth wrando ar ei dad yn darllen cerdd T.E. Nicholas, Gweriniaeth a Rhyfel. Ac nid dibwys fyddai'r pwyslais a gaed yn y broydd hynny ar "agwedd ymarferol a chymdeithasol Cristionogaeth gyda sêl dros deyrnas Dduw ar y ddaear"!

Dyna'r fagwriaeth a'r dylanwadau a roes i Waldo ei atgasedd at y pwerau sy'n treisio a chaethiwo a'i alwad am hybu brawdoliaeth a chyfeillach.

Cawn y nodyn hwn gyntaf yn 1931 yn ei gân i'r Hen Allt. Cafodd hon ei thorri lawr "i borthi uffern yn ffosydd Ffrainc trwy'r pedair blynedd ddu" ond bellach yr oedd yn ail dyfu.

A llywodraethau dynion a'u dyfeiswyr
Yn llunio arfau damnedigaeth fwy.

Yn Nhŷ'r Arglwyddi yn 1938 galwodd yr Arglwydd Strabolgi am fabwysiadu mesur gorfodaeth filwrol. Ymatebodd Waldo gyda'i gerdd Y Tŵr ar Graig gyda'r Tŵr yn arwyddo pŵer treisiol.

Ôl hen ryfel a welais
Y cysgod trwm lle bu trais.

Cafodd neges heddwch le amlwg ym marddoniaeth Waldo trwy gyfnod y rhyfel. Yn ei gerdd Plentyn y Ddaear fe wêl oruchafiaeth y bychain ar y treiswyr:

Daw dydd y bydd mawr y rhai bychain,
Daw dydd ni bydd mwy y rhai mawr,
Daw bore ni wel ond brawdoliaeth
Yn casglu teuluoedd y llawr.

A "Brawdoliaeth" yw testun un o'i gerddi grymusaf. Hon oedd cyfraniad Waldo i un o bamffledi Heddychwyr Cymru. Am fod "rhwydwaith dirgel Duw" yn cydio pawb ohonom mae'n dilyn ein bod i fyw fel brawdoliaeth. Ac felly:

Pa werth na thry yn wawd
Pan laddo dyn ei frawd

Fel y dywedir yn Y Tangnefeddwyr

Cennad dyn yw bod yn frawd.

Ym mis Chwefror 1942 ymddangosodd Waldo yn wrthwynebydd cydwybodol ger bron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin a chyflwyno datganiad na fu ei debyg. "War to me," meddai, "is the most monstrous violation of the spirit that society can devise".

Cafodd ryddhad diamod ond bu pwysau annifyr arno oherwydd ei safiad a gadawodd ei swydd yn ysgol Casmael ac aeth yn athro yn Ysgol Uwchradd Botwnnog. Yn dilyn marwolaeth drist ei briod, bu'n dysgu am bum mlynedd yn Lloegr cyn dychwelyd wedyn i Gymru.

Cyfansoddodd Waldo ei gerdd nodedig Cyfeillach yn ymateb i'r cyhoeddiad y byddai milwyr Prydain yn yr Almaen yn cael ei dirwyo pe baent yn dymuno Nadolig Llawen i'r Almaenwyr. Mynegodd ei hyder fod ysbryd cyfeillach yn drech na phob ymgais "i rannu'r hen deulu am byth".

Y newyddion fod y Swyddfa Ryfel â'i golygon ar diroedd y Preseli a'i cymhellodd i sgrifennu Preseli. Ynddi fe roes fynegiant i gri'r dewrion a fynnodd rwystro'r bwriad:

Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw.

Pan gyhoeddwyd ei gerdd fwyaf oll Mewn Dau Gae fe eglurodd iddo fynegi profiad a gafodd pan oedd yn ifanc sef "sylweddoli fod dynion yn gyntaf oll yn frodyr i'w gilydd".

Daeth Waldo i deimlo nad oedd tystio drwy eiriau yn ddigon. O 1949 ymlaen ni thalodd ei dreth incwm. Pan alwyd ef i gyfrif fe ddatganodd, "Gwrthodaf dalu'r dreth incwm tra bo gorfodaeth filwrol ar Gymru a thra bo'r Llywodraeth yn dal i wario mor wallgof ar baratoadau rhyfel".

Dwysawyd ei brotest wrth iddo glywed am erchyllterau'r rhyfel yng Nghorea a chafodd ei lethu gan ymdeimlad o euogrwydd oherwydd yr hyn a wnaed yn ei enw.

O ganlyniad i'w safiad daeth bwmbeilïaid a meddiannu ei eiddo, ac yna yn 1960 ac eilwaith y flwyddyn ddilynol cafodd ei garcharu yn Abertawe.

Dywedodd Lewis Valentine "na fu dim dewrach yn ein cenhedlaeth ni na safiad Waldo Williams yn erbyn rhyfel".

Bu cerddi Dail Pren, cerddi a rymuswyd gan safiad costus, yn ysbrydiaeth gyson i heddychwyr Cymru.

Ein braint ydyw atseinio'r ymbil ddwys hon.

Cod ni Waredwr y byd
O nos y cleddyfau a'r ffyn,
O! Faddeuant, dwg ni yn ôl
O! Dosturi casgl ni ynghyd
A bydd cyfeillach ar ôl hyn.

M. Islwyn Lake

Rhyfel a heddwch (4) - Waldo Williams

Roedd Waldo Williams yn heddychwr [pacifist]  yn grynwr [Quaker], yn genedlaetholwr, yn sosialydd ac yn un o feirdd mwyaf Cymru'r ugeinfed ganrif (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971). Un o'i gerddi enwocaf yw 'Mewn Dau Gae'.

 

Cafodd ei eni yn Hwlffordd, yn fab i J Edwal Williams, athro ysgolion cynradd a Chymro Cymraeg. Enw ei fam (cyn priodi) oedd Angharad Jones a Saesneg oedd ei hiaith hi. Mae'n werth nodi fod tad Waldo a'r Parch John Jenkins, gweinidog gyda'r Bedyddwyr yn Hill Park, Hwlffordd, yn heddychwyr ac yn aelodau o'r Blaid Lafur Annibynnol.

Yr oedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911 - 1915 lle roedd ei dad yn brifathro ar yr ysgol gynradd. Yn 1915 daeth ei dad yn brifathro ar Yagol Brynconin, Llandisilio a daeth y teulu yn aelodau yn eglwys y Bedyddwyr [baptists] Blaenconin lle yr oedd y Parch T J Michael yn weinidog ac yn heddychwr arall. Mynychodd [mynychu - attend] Ysgol Ramadeg Arberth cyn mynd i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth a graddio yn 1926. Yn dilyn hyfforddiant fel athro bu'n dysgu mewn nifer o ysgolion yn Sir Benfro. Bu hefyd yn dysgu yng Ngogledd Cymru a Lloegr. Bu hefyd yn diwtor dosbarthiadau nos a drefnid gan Adran Efrydiau [studies] Allanol, Coleg y Brifysgol Aberystwyth.

Priododd yn 1941, ond bu hi farw yn 1943, a wnaeth e ddim priodi eilwaith [= ail waith].

Roedd yn wrthwynebydd cydwybodol [conscientious objector] yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Rhyddhawyd ^{[rhyddhau = release]} ef yn ddiamod [unconditionally] yn dilyn ei ddatganiad [declaration] ger bron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror, 1942.

Yr oedd yn teimlo mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu'r dreth incwm, ac fe'i carcharwyd [carcharu - to imprison] am hynny ddechrau y 1960au. Roedd yn ymwybodol iawn o feirniadaeth Mohandas Gandhi ar y llenor Rabindranath Tagore pan ddywedodd wrth Tagore 'rhowch i ni weithredoedd nid geiriau.' Gofynwyd i Waldo a oedd wedi ystyried cyhoeddi ei gerddi. Dyma ei ateb i D.J. Williams "Yr oeddwn i'n teimlo y byddai eu cael gyda'i gilydd mewn llyfr yn ofnadwy, yn rhagrithiol [hypocritical] ac yn annioddefol [intolerable] heb fy mod yn gwneud ymdrech i wneud rhywbeth heblaw canu am y peth hwn.

Mae carreg goffa [memorial] i Waldo ar y comin ger Mynachlog-ddu.

 

Yn 2008 cyhoeddwyd nifer o gerddi Saesneg y bardd, cyfieithiadau o sonedau T. H. Parry-Williams ar www.barddoniaeth.com.

Y Tangnefeddwyr

Uwch yr eira, wybren ros, 

[wybren - sky]
Lle mae Abertawe'n fflam.
Cerddaf adref yn y nos,
Af dan gofio 'nhad a 'mam.
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw,

gwyn eu byd [blessed]
Tangnefeddwyr, plant i Dduw.
Ni châi enllib, ni châi llaid
[enllib - slander] [llaid - mud, dirt]
Roddi troed o fewn i'w tre.
[rhoddi - rhoi]
Chwiliai 'mam am air o blaid

Pechaduriaid mwya'r lle.
[scoundrels]
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw,

Tangnefeddwyr, plant i Dduw.

Angel y cartrefi tlawd

Roes i 'nhad y deuberl drud:
[roes - that gave] [deuberl - two pearls]
Cennad dyn yw bod yn frawd,
 [cennad - mission]
Golud Duw yw'r anwel fyd.

 [golud - wealth, riches] [anwel - invisible]
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw. 

Tangnefeddwyr, plant i Dduw.

Cenedl dda a chenedl ddrwg -

Dysgent hwy mai rhith yw hyn,
[dysgent - they taught] [rhith - spectre]
Ond goleuni Crist a ddwg
[dwg from dwyn, here: to bring]
Ryddid i bob dyn a'i myn.
[myn - mynnu: insist]
Gwyn eu byd, daw dydd a'u clyw,

Dangnefeddwyr, plant i Dduw.

Pa beth heno, eu hystâd,
[ystâd - estate]
Heno pan fo'r byd yn fflam?

Mae Gwirionedd gyda 'nhad
[gwirionedd - truth]
Mae Maddeuant gyda 'mam.
[maddeuant - forgiveness]
Gwyn ei byd yr oes a'u clyw, 

Dangnefeddwyr, plant i Dduw.

Rhyfel a heddwch (1) - Brwydr y Preselau

Adolygiad Gwyn Griffiths o Brwydr y Preselau gan Hefin Wyn (erthygl o wefan y BBC). 

Mwynhad arbennig fu darllen Brwydr y Preselau gan Hefin Wyn - hanes ymdrech pobol yr ardal unigryw honno i achub 60,000 erw o diroedd rhag eu cipio [snatch] gan y Swyddfa Ryfel.
Brwydr a barhaodd o 1946 hyd 1948.

Gwyddom am yr hyn a ddigwyddodd i Epynt a'r modd y dinistriwyd ardal Gymraeg ei hiaith ac y symudwyd teuluoedd lawer o'u cartrefi.

Ond ni wyddom hanes y frwydr i achub calon Gogledd Sir Benfro, hwyrach oherwydd - yn wahanol i Epynt a Thryweryn - mai 'ni' enillodd yn yr achos hwn!

Ymladdodd preswylwyr y Preselau frwydr gyfrwys [crafty, cunning, subtle] ddigyfaddawd  [uncompromising] yn erbyn holl rym [grym = pwer] ac adnoddau y Swyddfa Ryfel.

Fel y sgrifennodd Waldo Williams yn ei gerdd Preseli ar y pryd: "Mae rhu, mae rhaib drwy'r fforest ddiffenestr, [rhu = roar, rhaib = greed, rapacity]
Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw."

Bu ymateb chwim [agile, nimble] a phendant y trigolion i'r newydd fod y Swyddfa Ryfel yn llygadu mynyddoedd y Preseli yn arwyddocaol [significant] yn yr hanes cynhyrfus [exciting, moving] hwn.

Taranu yn erbyn

Trannoeth i'r stori ymddangos yn y Western Mail yr oedd y Cynghorydd Mathias Davies, gweinidog Capel y Gelli, Llawhaden, a Horeb, Maenclochog, ar ei draed yn taranu yn erbyn cynllun yng Nghyngor Sir Benfro gan sicrhau gwrthwynebiad ei gyd-aelodau.

Ymhen dim o dro yr oedd Pwyllgor Diogelu'r Preselau wedi ei ffurfio gyda Mathias Davies, yn enedigol o Solfach, yn gadeirydd.

Diddorol gweld cynifer o weinidogion ar flaen y gad [battle] - dynion fel y Bedyddiwr [Baptist] R Parri Roberts, Bethel, Mynachlog-ddu, cenedlaetholwr a heddychwr gwargam [stooping], tanbaid [fiery, hot-blooded] o Fodedern [Bodedern = pentref yn Ynys Môn].

Un arall oedd y Parch Joseph James, gweinidog gyda'r Annibynwyr ym Methesda, Llawhaden, a Phisgah, Llandysilio, ond yn frodor o Ddowlais.

Yn ogystal â bod yn 'bregethwyr mawr' roedd y tri hyn yn arweinyddion yn eu cylchoedd hefyd; yn ddynion a digon o hyder i ymladd y frwydr ar eu tir ar eu telerau [terms] nhw eu hunain - nid ar dir y gelyn.

Gweddi

Adroddir y stori, sy'n rhan o chwedloniaeth [chwedl = legend] y fro, am gynrychiolwyr [cynrychioli = to represent] y Swyddfa Ryfel yn dod i gyfarfod â'r trigolion ym Maenclochog.

Ac wrth i un o'r swyddogion milwrol ddechrau ar ei ffregod [chatter] torrodd Joseph James ar ei draws gyda'r geiriau, "Gadewch i ni weddïo ..." a galw ar Parri Roberts i arwain.

Yn ôl yr hanes bu'r weithred seml hon - mewn iaith oedd yn ddieithr iddynt - yn fodd i fwrw cynrychiolwyr y Swyddfa Ryfel oddi ar eu hechel [axle - i.e. throw them off balance].

A phan ddechreuodd y swyddogion milwrol ddadlau mai tir sâl [here: barren] oedd dan sylw yr oedd Parri Roberts yn ei dro yn annog Joseph James i ddweud wrthyn nhw mai "magu eneidiau" [souls] oedden nhw'n wneud ar lechweddau'r Preseli.

Ar bob ffrynt

Ymladdwyd y frwydr ar bob ffrynt posib - y perygl o ddifwyno'r cronfeydd [contaminate reservoirs] dŵr oedd yn diwallu [darparu, supply] trefi Hwlffordd ac Aberdaugleddau; y cyfoeth henebion [monuments] a chysylltiadau'r fro gyda Chôr y Cewri [Stonehenge], y Mabinogi a chwedlau Arthur; y bywyd gwyllt; y ffaith fod cynllun ar droed i roi statws Parc Cenedlaethol i'r ardal; yr iaith a'r diwylliant; Dewi a'r seintiau a'r cysylltiadau â Thyddewi ...

Cadwyd y storm i fynd gyda llythyron ac erthyglau i'r wasg ac yn ôl Hefin Wyn y cyntaf i ymateb i'r newydd oedd D J Williams, Abergwaun, un o'r tri roes dân i'r ysgol fomio ym Mhenyberth [Ar yr 8fed o Fedi 1936, aeth y darlithydd Saunders Lewis, yr athro D J Williams a'r gweinidog Lewis Valentine i'r safle ym Mhenyberth liw nos a rhoi peth o'r deunydd adeiladu ar dân. Aethant at yr awdurdodau wedyn i gyfaddef i'w gweithred o brotest symbolaidd. Maes o law, wedi dau achos llys, fe garcharwyd 'Y Tri' fel y cawsant eu hadnabod wedyn] .

Mewn llythyron yn y Western Mail a'r papurau lleol galwodd am ddefnyddio "bob dull moesol [moral] ac ysbrydol" i ymladd.

Dywed Hefin Wyn i DJ fod yn procio'n ddyfal [procio = to poke] ar y cyrrau [i.e. stirring things up from the fringes]ond heb fod yn or-amlwg .

Yr oedd yr hen gadno'n gyfrwys [cunning] iawn, oherwydd er ei fod yn annwyl iawn yng ngolwg llawer o'i gyd Gymry nid pawb yng nghyffiniau Abergwaun edrychai arno fel arwr cenedl.

Ac os oedd yna garfan [group, squad] sylweddol o weinidogion oedd yn bopeth yn ardaloedd y Preselau, roedd y prifathrawon lleol yn amlwg yn y frwydr - neb yn fwy na Titus Lewis, Maenclochog, ddewiswyd yn ysgrifennydd y Pwyllgor Diogelu.

Papurau lleol

Clywais fod Hefin Wyn yn gofidio [afflict, grieve, regret] iddo droi'n hwyr yn y dydd at y pwnc hwn a bod nifer fawr o'r rhai brofodd ferw'r frwydr [those who tried to bring the battle to the boil] wedi marw cyn iddo gael y cyfle i'w holi ond y mae yna ddywediad Saesneg i'r perwyl mai [here, to the effect that] "newyddiaduraeth yw drafft cyntaf hanes" a chafodd yntau gloddfa [quarry,mine] werthfawr o wybodaeth mewn papurau lleol fel y County Echo, Abergwaun, y Tivyside and District Advertizer yn Aberteifi, y Western Telegraph yn Hwlffordd ac uwchlaw pobun, y Narberth, Whitland and Clynderwen Weekly News, argraffiad o'r West Wales Weekly Observer, Dinbych-y -pysgod.

Mae'n amlwg bod y golygydd [editor], Glyn Walters, yn ogystal â gohebwyr eraill y Weekly News gant y cant y tu cefn i frwydr trigolion y Preselau i gadw'u hetifeddiaeth [heritage].

Er, yn rhyfedd braidd, ni cheir yn y gyfrol gyfeiriad o gwbl at bapur arall tref Hwlffordd, y West Wales Guardian.

Gwelwn fod diddordeb mawr gan Y Cymro yn y frwydr yn ogystal â Baner ac Amserau Cymru lle bu Saunders Lewis a Kate Roberts yn annog a chefnogi.

Ffynonellau eraill y gwaith clodwiw [commendable] hwn yw dogfennau swyddogol y Llywodraeth a chofnodion y Pwyllgor Amddiffyn a ddiogelwyd gan deulu Titus Lewis.

Darlun o gymdeithas

Wrth gloddio [dig. mine] yn y papurau lleol, gwelir bod Hefin Wyn wedi'i hudo [entranced] gan straeon eraill yn y papurau, adroddiadau am achosion llys, eira mawr 1947, cyfarfodydd cystadleuol, eisteddfodau, dramâu, Cymanfaoedd Canu ac ati ac ar un olwg gellid tybio eu bod yno i besgi [fatten] rhywfaint ar y gyfrol ond maent hwythau yn cyfrannu at greu darlun o gymdeithas wledig, ddiwylliedig [cultured], ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, yn ddibynnol ar ei hadnoddau ei hun am ddifyrrwch [amusement, diversion].

Yn ystod cyfnod byr yn gweithio yn yr ardal, cefais gyfarfod amryw o'r bobol y cyfeirir atynt yn y gyfrol - yn arbennig Parri Roberts a Titus Lewis.

Hefyd y cyn Arolygwr Ysgolion, Caleb Rees, un arall o arweinwyr y Pwyllgor Amddiffyn, gŵr a aned yn Esgairordd, ger Crymych, ond a oedd erbyn hynny wedi ymddeol i Dalacharn, ac yr oeddwn yn adnabod y prifathrawon a enwir bob un.

Stori gyffrous

Melys, hefyd, yw gweld enwau nifer o bobol ifanc y deuthum [des i] i'w hadnabod yn dda ddechrau'r Chwedegau - a gwerth nodi fod gan y Parch Parri Roberts un ferch ychwanegol i'r rhestr o'i blant yn y gyfrol, sef Morfudd.

Cofiaf y tro diwethaf i mi i'w chyfarfod mewn Cymanfa Ganu yn un o gapeli Cymraeg Llundain tua 1971.

Dyma, yn wir, stori i gynhyrfu'r [stir, excite] gwaed y dylem fel cenedl ymfalchïo ynddi.