Gweinidog yn herio trolio ar-lein

Rhagfarn a chasineb yn erbyn lleiafrifoedd: ydych chi'n meddwl bod cymdeithas yn fwy goddefgar nag yr oedd hi 50 mlynedd yn ôl? Oes 'na beryg bod agweddau pobl yn gyffredinol yn mynd yn llai goddefgar o, yng ngeiriau Wyn Tomos, "unrhyw un ac unrhyw beth sydd yn wahanol"?

Ffynhonnell: BBC Cymru Fyw

Cyfweliad ar Taro'r Post ar gael yn fan hyn (28 munud i mewn).

___________________

Mae gofyn herio pobl sy'n anfon negeseuon ciaidd [= creulon, calon-galed] ar-lein, yn ôl gweinidog gyda'r Undodiaid.

Dros y penwythnos, derbyniodd y Parchedig Wyn Thomas o Landysul negeseuon cas yn ymosod ar ei rywioldeb.

Dywedodd iddo benderfynu wynebu'r bwlio am nad yw bod yn hoyw yn rhywbeth i'w "gwato".

Yn ogystal, ychwanegodd prif weithredwr Stonewall Cymru, bod angen "herio" trolio o'r fath a gwneud ymdrech i gefnogi eraill sy'n cael eu targedu.

'Ddim yn rhywbeth i gwato'

Ar raglen Taro'r Post ddydd Mawrth, soniodd y Parchedig Thomas iddo dderbyn negeseuon cas yn gyhoeddus ac yn breifat oddi wrth griw penodol o bobl.

"A fi'n cymryd yn ganiataol, a falle bo fi'n anghywir, mai fy nhro i oedd hi, a bo nhw wedi gwneud penderfyniad i bigo arna' i dros y penwythnos."

Dywedodd ei fod wedi synnu'n wreiddiol i dderbyn y negeseuon: "Er bo fi'n weinidog mewn ardal ddigon ceidwadol, mae pawb wedi bod yn hynod gefnogol i fi'n bersonol."

Cafodd ei gapel ei alw'n " sodomite church " ac fe gafodd y Parchedig Thomas ei annog i gymryd ei fywyd ei hun. 

Dywedodd y Parchedig Thomas ei fod wedi herio'r negeseuon am fod teimladau isel o'r fath yn rhywbeth "mae lot o bobol ifanc hoyw wrth dyfu lan yn eu cael" a bod peryg i dderbyn negeseuon o'r fath allu "atgyfnerthu teimladau fel 'na".

"Felly dyma pam o'n i'n teimlo 'mod i am ddweud nad yw bod yn hoyw yn rhywbeth i gwato," meddai.

Ymatebodd y Parchedig Thomas i'r negeseuon yn gyhoeddus, gan nodi na fyddai'n "cywilyddio" nac yn "cuddio".

"Sai moyn rhoi sylw iddyn nhw achos sylw ma' nhw eisiau, ond ar y llaw arall, mae'n hollbwysig bod pobol yng Nghymru a thu hwnt yn ymwybodol mai lleiafrif yw'r bobol sy'n casáu nid dim ond pobol hoyw ond unrhyw un ac unrhyw beth sydd yn wahanol."

Angen herio

Yn ôl Andrew White, prif weithredwr Stonewall Cymru, mae un o bob 10 o bobl LHDT [= Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol Trawsrywiol] yng Nghymru wedi profi negeseuon o'r fath ar-lein yn y mis diwethaf.

Mae un o bob pedwar wedi profi'r fath gamdriniaeth wedi ei anelu at rywun arall ar-lein yn y mis diwethaf, ac ymhlith pobol ifanc, mae'r ffigwr yn codi i ddwy ran o dair.

Dywedodd Mr White bod angen "herio" negeseuon ciaidd o'r fath.

"Os y'ch chi'n dyst i'r fath beth, weithiau dy'ch chi mewn sefyllfa lot cryfach na'r un sydd yn darged i'r casineb," meddai.

"Ewch i sefyll wrth ochr rhywun a neidio mewn, fel petai, i sefyll yn erbyn y fath ymddygiad.

"Cefnogwch bobl sy'n cael eu targedu fel hyn, maen nhw'n fregus ac yn aml dyna'r rheswm pam eu bod yn cael eu targedu.

"Mae'n meddwl y byd ac mae'n cael effaith."

Banc bwyd Llandysul

https://twitter.com/HenoS4C/status/996454032091762688

Y Carmarthen Journal yn symud i Abertawe

https://golwg360.cymru/newyddion/cymru/521804-swyddfar-carmarthen-journal-nghaerfyrddin

http://www.bbc.co.uk/cymrufyw/44440008

Dyfodol newydd disglair i Ogledd Corea?

https://golwg360.cymru/newyddion/rhyngwladol/521915-gobeithio-ddyfodol-newydd-disglair-ogledd-korea

Atal dŵr o hen fwyngloddiau rhag llygru afonydd Cymru

Diolch i BBC Cymru Fyw am y stori galonogol yma.

Geirfa

llygru - pollute
llaid - sludge, mud
hidlo - filter, strain, sieve
glofa - mine
mwynglawdd - mine
cyfuniad - combination

Bwlio: Llais/Voice

Diolch unwaith eto i Ffrwti am y darn hwn.

Dyma'r fideo a wnaeth ysbrydoli'r perfformiwr ifanc o Bwllheli, Elgan Rhys, i greu'r perfformiad newydd Llais/Voice ac i fynegi ei brofiadau yntau o gael ei fwlio.


Mi gefais i sgwrs gydag Elgan yn ddiweddar i gael gwybod mwy amdano ef ei hun ac am y syniad tu ôl i' w gynhyrchiad newydd.

Mae stori Amanda Todd yn un hynod drist ac mae ei fideo pwerus hi wedi helpu miloedd o bobl ifanc ledled y byd i siarad am eu profiadau a'u hofnau gan eu harbed rhag y gwirionedd dychrynllyd o broblemau'n ymwneud â bwlio ac iselder. Mae Elgan Rhys yn un ohonynt. Eglurodd Elgan wrtha pam aeth o ati i greu'r perfformiad ar ôl gweld y fideo. "Pan wyliais i’r fideo am y tro cyntaf, y peth ddaru nharo i oedd y ddelwedd o Amanda Todd yn dal ‘flashcard’ a ninnau ddim yn gweld ei hwyneb hi... a’r ffaith ei bod hi’n amlwg yn methu siarad am ei phrofiadau. Roedd o’n dorcalonnus gwylio’r ferch yn hollol unig, a’r diffyg cyfathrebu yn ei bywyd." 

Y diffyg cyfathrebu hwnnw sy'n ganolbwynt i Llais/Voice. Does dim siarad na deialog. Mae'n cael ei alw'n berfformiad 'di-lafar'. "Mae’r ffaith bod y perfformiad yn hollol ddi-lafar ac yn weledol ofnadwy yn her i'r gynulleidfa, ac i mi! Y bwriad ydy eu bod nhw wastad yn meddwl, a bod dim eiliad o orffwys." Mae'r cysyniad yn atsain rhai o symtomau person sy'n dioddef o bryder neu iselder. At hynny, ychwanegodd Elgan, "mi fydd pawb yn cael profiad hollol wahanol ac yn cael cyfle i ddehongli y darn fel y fynnen nhw."

Gobaith y perfformiwr ifanc yw cynnig profiad gwahanol i fynychwyr cyson y theatr, "dydan ni ddim eisiau i’r gynulleidfa ddod i mewn i’r gofod, gwylio’r perfformiad, a dyna ei diwedd hi... mi fyddwn ni’n sicrhau bod eu profiad nhw yn parhau tu allan i’r gofod perfformio."

Mae'n gyfnod cyffrous i Elgan. Dyma gynhyrchiad cyntaf ei gwmni o, Pluen, ac yn wir y rheswm tu ôl i sefydlu'r cwmni. "Mae’r datblygu’r prosiect wedi digwydd dros gyfnod o flwyddyn a hanner – a hynny yn ystod fy amser ym Mhrifysgol De Cymru, cyfnod preswyl yn Theatr y Sherman ac yng Nghanolfan y Mileniwm. Dw i wedi bod ddigon ffodus i gael cefnogaeth Cyngor Celfyddydau Cymru gyda’r prosiect hefyd – felly mae eu ffydd nhw yndda i, yn sicr wedi fy annog a fy ysbrydoli i i ddechrau cwmni fy hun."

Ond yng nghanol y cyffro o fynd â'r perfformiad o Gymru i'r Alban (bydd Llais/Voice ymlaen yng Ngŵyl y Fringe Caeredin), mae'r nerfau yn cael eu cosi gan y sefyllfa, ac Elgan yw'r cyntaf i gyfaddef hynny. "Wel, mae hwn yn ddarn hunangofiannol, ac yn hollol onest, felly dw i’n eithaf nyrfys am rannu popeth gyda’r gynulleidfa. Ond, dyna yw’r math gorau o theatr!"

TAN20 a'r Iaith Gymraeg

Mae Cymdeithas yr Iaith Gymraeg wedi dweud bod ‘gwendidau’ cyngor newydd TAN 20 yn dangos bod angen newidiadau llawer mwy pellgyrhaeddol i’r system gynllunio.

Dywed y nodyn technegol: “Ni ddylid cynnal asesiad o effaith ceisiadau cynllunio
ar y Gymraeg gan y byddai hynny’n dyblygu prosesau dewis safleoedd y [cynllun
datblygu lleol].”

Ychwanegodd y mudiad iaith eu bod nhw eisoes wedi gofyn am newidiadau mwy mewn
dogfen bolisi a anfonwyd at Carwyn Jones yn ôl ar ddechrau mis Awst eleni.

Dywedodd Cen Llwyd, ar ran Cymdeithas yr Iaith Gymraeg: “Mae’r system gynllunio
yn lladd y Gymraeg ar hyn o bryd. Byddwn ni’n ystyried y nodyn newydd yn fanwl,
ond mae’r gwendidau ynddo fe yn dangos angen difrifol am newidiadau mwy
sylfaenol i’r system gynllunio’n ehangach, a hefyd arolygiaeth gynllunio
annibynnol i Gymru. Mae nifer fawr o awdurdodau wedi mabwysiadu eu cynlluniau
datblygu lleol yn barod, a dyw’r canllawiau ddim yn delio â’r broblem honno.

Dyna pam anfonon ni bapur safbwynt manwl at Carwyn Jones. Mae’r ffaith bod y
nodyn yn datgan na ddylai awdurdodau gynnal asesiadau effaith iaith ar geisiadau
cynllunio unigol yn rhyfedd iawn. Dyw’r nodyn ddim yn trin y Gymraeg fel iaith i
bawb nac i bob rhan o Gymru chwaith.”

Ychwanegodd Robin Farrar, Cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg: “Nid nawr yw’r
amser i wneud mân newidiadau i’r system gynllunio. Am lawer rhy hir, mae’n
cymunedau a’n pobl – boed yn siaradwyr Cymraeg neu beidio – wedi dioddef
effeithiau negyddol y farchnad rydd. Yn hytrach na gwasanaethu pobl a
chymunedau, mae’r farchnad dai a’r gyfundrefn gynllunio wedi cymryd mantais
ohonynt. Mae pwerau deddfu newydd Cynulliad Cymru yn cynnig cyfle i dorri’n
rhydd o’r meddylfryd neo-ryddfrydol hwnnw. Hefyd, mae angen ateb Cymru-gyfan, yn
hytrach nag un sydd ddim ond yn amddiffynnol ynglŷn â'r Gymraeg. Cred y
Gymdeithas fod gan bob cymuned botensial i fod yn gymuned Gymraeg, a dylai'r
system gynllunio gyfrannu at dyfu’r Gymraeg, yn ogystal ag amddiffyn y cymunedau
Cymraeg sy’n bodoli eisoes.”

Ymysg argymhellion y mudiad ar gyfer newidiadau i’r system gynllunio, maen nhw’n
galw am i’r Bil Cynllunio:

* gynnwys asesu'r angen lleol am dai cyn datblygu; sicrhau'r hawl i gartref am
bris teg (i'w rentu neu i'w brynu) yng nghymuned y person sy'n rhentu neu brynu;
blaenoriaeth i bobl leol drwy'r system bwyntiau tai cymdeithasol; system
gynllunio sydd yn gweithio er budd y gymuned; sicrhau ailasesu caniatâd
cynllunio blaenorol;

* sicrhau hawliau cymunedau i ymwneud â'r broses gynllunio a rhoi hawl i
gymunedau a grwpiau apelio yn erbyn penderfyniadau cynllunio;

* sefydlu “Arolygiaeth Gynllunio” i Gymru fel corff gwbl annibynnol, corff sydd
yn gyfrifol am apeliadau ac archwiliadau i mewn i ddatblygiadau cynllunio, a
sicrhau rheolaeth ddemocrataidd ohono”;

* wneud asesiadau effaith iaith yn ofyniad statudol, a gosod TAN 20 ar sail
statudol;

* atal pob cynllun datblygu unedol tan fydd asesiad wedi ei wneud o’i effaith ar
y Gymraeg;

* sicrhau bod cynghorwyr yn gallu gwrthod cais cynllunio ar sail yr effaith ar y
Gymraeg

Ail-adeiladu Nepal

Diolch i Hansh am y clip yma.

Miloedd o ffoaduriaid yn llifo i Awstria

(o Golwg360)

Mae miloedd o ffoaduriaid wedi cyrraedd Awstria yn chwilio am hafan, wedi iddyn nhw dreulio’r dyddiau diwetha’ yn cael eu hel o un wlad i’r llall yng nghanolbarth Ewrop.

Mae heddlu Awstria wedi cadarnhau fod tua 6,700 o bobol wedi teithio i’r wlad o Hwngari, wedi iddyn nhw gael eu dal rhwng nifer o wledydd wrth i ffiniau gael eu cau er mwyn eu rhwystro rhag mynd i Hwngari, Serbia a Croatia.


Mae disgwyl i fwy o bobol bara i wneud eu ffordd i ogledd Ewrop trwy wledydd Twrci a Groeg, wedi iddyn nhw ffoi rhag rhyfel a thlodi yn y Dwyrain Canol ac Affrica.


Heddiw, mae gwylwyr y glannau yng Ngroeg yn dweud iddyn nhw fethu ag achub merch bum mlwydd oed a ganfuwyd [canfod - darganfod, gweld rhywbeth a fu'n anweladwy cyn hynny] yn y tonnau oddi ar arfordir Lesbos. Roedd y cwch yr oedd hi’n teithio ynddo wedi suddo, gan adael 14 o bobol eraill hefyd ar goll.


Fe gafodd ffoaduriaid eu hysio [hysio = annog, gyrru ymlaen] oddi ar y ffin rhwng Hwngari a Serbia gan nwy dagrau a chanonau dwr, ac fe gafodd y rheiny a dderbyniwyd i Groatia rai dyddiau ynghynt eu hel o’r wlad honno hefyd wedi i’r llywodraeth benderfynu na allai ymdopi â’r holl bobol.


Dyna pryd y cafodd rhai cannoedd eu rhoi ar fysiau yn Hwngari a’u hanfon i Awstria. Ac mae disgwyl mwy o ffoaduriaid i gyrraedd Awstria heddiw.

Argraffu tair miliwn copi o Charlie Hebdo

Ceir yr erthygl wreiddiol ar Golwg360.

Mae newyddiadurwyr Charlie Hebdo wedi mynnu y byddan nhw’n parhau â’u gwaith wrth i gopïau diweddaraf y cylchgrawn dychanol gael eu hargraffu.

Dyma fydd cyhoeddiad cyntaf y cylchgrawn ers i 12 aelod o’i staff gael eu lladd mewn ymosodiadau brawychol ym Mharis yr wythnos diwethaf.

Dywedodd y cylchgrawn y byddan nhw’n printio tair miliwn o gopïau’r wythnos hon, fydd yn cynnwys cartŵn o’r proffwyd Mohammed ar y clawr.

Ond mae’r clawr eisoes wedi cythruddo [poeni, digio, dychryn] rhai Mwslemiaid, sydd wedi dweud bod parhau i gyhoeddi delweddau o’r proffwyd yn sarhad i’w crefydd.

Mae rhai gwasanaethau newyddion ym Mhrydain eisoes wedi cyhoeddi llun o’r clawr ond dyw eraill, gan gynnwys Associated Press a Sky News, heb wneud.

Cyfieithu’r cylchgrawn

Bydd y copi diweddaraf ar werth am bythefnos ac yn cael ei gyfieithu i Saesneg, Sbaeneg ac Arabeg yn ogystal â chael ei chyhoeddi yn Ffrangeg.

Fel arfer mae Charlie Hebdo yn argraffu tua 60,000 o gopïau bob wythnos, ond mae disgwyl galw anferthol ar gyfer cyhoeddiad cyntaf y cylchgrawn ers yr ymosodiadau’r wythnos diwethaf.

Bydd y clawr yn dangos y proffwyd Mohammed gyda deigryn yn ei lygad ac yn dal arwydd sydd yn dweud ‘Je suis Charlie’, y neges gafodd ei ddefnyddio ar wefannau cymdeithasol i ddangos cydymdeimlad yn dilyn yr ymosodiadau.

Ar ben llun y proffwyd mae geiriau yn dweud bod ‘popeth wedi ei faddau’, neges sydd yn dweud bod y rheiny a oroesodd yr ymosodiadau wedi maddau i’r saethwyr, yn ôl un o ysgrifenwyr y cylchgrawn.

Cynnwys heriol

Mae cyhoeddiad diweddaraf Charlie Hebdo yn cynnwys llawer o’r cynnwys heriol y mae hi yn adnabyddus amdani.

Yn ogystal â’r clawr sydd yn dangos Mohammed, mae’r tudalennau cyntaf yn cynnwys cartwnau rhai o’r staff gafodd eu lladd.

Mae’r golofn olygyddol yn amddiffyn secwlariaeth a’r hawl i ddychanu crefyddau.

“Yn ystod yr wythnos diwethaf mae Charlie, papur newydd anffyddiol, wedi cyflawni mwy o wyrthiau na phob sant a phroffwyd gyda’i gilydd,” meddai’r cylchgrawn.

Dŵr - Cofio Capel Celyn

[Addasiad o erthygl wreiddiol yn Wicipedia] 

Capel Celyn

Pentref ger y Bala, Sir Feirionydd yng Nghymru a gafodd ei foddi ym 1965 i greu cronfa ddŵr (Llyn Celyn) ar gyfer trigolion Lerpwl, Lloegr oedd Capel Celyn. Cyn ei foddi yr oedd yno gymdeithas ddiwylliedig Gymraeg, gan gynnwys capel, ysgol, swyddfa bost a deuddeg o ffermydd a thir a oedd yn perthyn i bedair fferm arall; rhyw 800 erw i gyd a 48 o drigolion.

Hanes y boddi

Ar 20 Rhagfyr 1955, penderfynodd Corfforaeth Dinas Lerpwl greu argae ddŵr yng Nghwm Tryweryn i gyflenwi dŵr i drigolion Lerpwl. Roedd y prosiect werth £20 miliwn. Roedd y gorfforaeth eisoes wedi gwneud hyn yn y 1880au yn nyffryn Efyrnwy. Cyflwynodd fesur seneddol (heb drafod gyda'r un awdurdod yng Nghymru) ar 1 Awst 1957. Yn y bleidlais, ni phleidleisiodd yr un aelod seneddol o Gymru o'i blaid.

Roedd y mesur yn caniatáu prynu'r tir yn orfodol a chafodd gefnogaeth gref oddi wrth Henry Brooke, y Gweinidog dros Addysg a Llywodraeth Leol a Gweinidog Materion Cymreig, Harold Wilson, Bessie Braddock a Barbara Castle. Ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn ac ymhlith ei gefnogwyr roedd y Fonesig Megan Lloyd George, T. I. Ellis, Syr Ifan ab Owen Edwards, Gwynfor Evans a'r aelod seneddol lleol T. W. Jones.

Arweiniodd Plaid Cymru y gwrthwynebiad i'r cynllun, gyda Gwynfor Evans yn arwain dirprwyaeth [deputation] i gyfarfod Corfforaeth Lerpwl gan roi anerchiad grymus. Roedd nifer o'r genhedlaeth ifanc yn siomedig serch hynny nad oedd unrhyw weithredu uniongyrchol wedi bod ganddynt. 

Oherwydd eu diffyg asgwrn cefn yn hyn o beth yr ymneilltuodd  [=tynnu'n ôl] nifer o'u haelodau ifanc oddi wrthi gan sefydlu (yn ddiweddarach) fudiad newydd, sef Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Cafwyd tair ymgais i ddifrodi offer oedd yn cael eu defnyddio i adeiladu'r argae, ym 1962 ac ym 1963, a charcharwyd Emyr Llywelyn, John Albert Jones ac Owain Williams.

Er gwaethaf yr ymgyrchu yn erbyn y gronfa, cwblhawyd yr adeiladu ym mis Awst 1965 a cafwyd seremoni agoriadol swyddogol iddi ym mis Hydref yr un flwyddyn.

 Ymosodiad Chwefror 1963

Roedd dechrau 1963 yn gyfnod o dywydd caled o eira a rhew gyda'r ffyrdd yn anodd iawn i'w tramwy [= mynd a dod]. Roedd y gwaith o adeiladu'r argae yn ei anterth. Roedd y cynllun gwreiddiol i ymosod ar y gwaith yn un uchelgeisiol iawn, ond fe newidiodd pethau pan ymunodd Emyr Llywelyn â'r cynllun. Roedd e am i'r weithred fod yn un symbolaidd i'w gweld fel gweithred wlatgarol yn hytrach nag un derfysgol.

Yr ymateb

Canodd y beirdd llawer am foddi Cwm Tryweryn ac yn eu plith, Dafydd Iwan:

    Mae argae ar draws Cwm Tryweryn

    Yn gofgolofn i'n llyfrdra ni;

    Dyw'r werin ddim digon o ddynion, bois,

    I fynnu ei rhyddid hi.

[llyfrdra = diffyg dewrder]

I lawer o Gymry gwladgarol daeth boddi Capel Celyn a Chwm Tryweryn yn symbol o'r bygythiad i barhad yr iaith Gymraeg ei hun fel iaith gymunedol fyw, yn enwedig yn y 1980au wrth i'r nifer o bentrefi Cymraeg eu hiaith fynd yn sylweddol lai diolch i ymfudo i gael gwaith gan Gymry ifainc a mewnfudo gan bobl o'r tu allan i Gymru, gan amlaf yn Saeson di-Gymraeg. Mynegir hyn gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen yn ei gerdd adnabyddus Tryweryn, a gyhoeddwyd yn y gyfrol Cilmeri a cherddi eraill yn 1991 ond a gyfansoddwyd yn y 1980au. Dyma'r pennill agoriadol:

    Nid oes inni le i ddianc,

    Nid un Tryweryn ein tranc,

    Nid un cwm ond ein cymoedd,

    O blwyf i blwyf heb na bloedd

    Na ffws y troir yn ffosil

    Nid un lle ond ein holl hil.

Tranc - diwedd bywyd, marwolaeth

Cyfarwydd hefyd yw'r gwpled cofiadwy o'r un gerdd,

    Fesul tŷ nid fesul ton

    Y daw'r môr dros dir Meirion.

Tryweryn Heddiw

Yn 2005, 50 mlynedd wedi i'r argae gael ei chwblhau, cafwyd ymddiheuriad swyddogol gan Gyngor Lerpwl, i drigolion y pentref a'r ardal, a Chymru gyfan, am foddi'r pentref. Hefyd yn 2006, ailbeintwyd y slogan enwog Cofiwch Dryweryn wedi iddo gael ei ddifrodi gan graffiti.

Sgrifen ar y Wal - Cofio Tryweryn

Ceir y darn gwreiddiol gan Dr Meic Stephens ar safle Cymru Fyw'r BBC yma.

Dr Meic Stephens oedd arlunydd gwreiddiol y slogan enwog ar y mur wrth ochr y ffordd ger Llanrhystud. Mae'n cofio'r noson yn y 1960au yn glir pan baentiodd 'Cofiwch Tryweryn'.     

             

Mae'n rhaid bod cannoedd o filoedd o bobol, a mwy, wedi gweld y geiriau 'Cofiwch Dryweryn' ar y wal wrth ochr y ffordd rhyw filltir i'r gogledd o bentref Llanrhystud.

Erbyn hyn mae'n rhan o bleser y daith o'r Cei Newydd i Aberystwyth i gadw llygad mas am yr adfail a'r llythrennau mawr gwyn, rhywbeth i esbonio i'r plantos neu ffrindiau sydd ddim yn gyfarwydd â'u hystyr.

Ni ddylai fod angen atgoffa'r Cymry am y sen a'r anghyfiawnder, yr ing a thristwch, sydd ynghlwm wrth yr enw Tryweryn, ond mae wastad rhywun, yn enwedig y rhai sy'n rhy ifainc i gofio'r '50au hwyr a'r '60au cynnar, sydd ag angen am y ffeithiau. Mae'r slogan yn sbardun eitha' effeithiol i adrodd yr hanes trist drachefn.

sen = sarhad, gwarth

ing = poen a dioddefaint meddyliol mawr

trachefn = unwaith yn rhagor

Mae gyrru heibio'r wal, sy'n perthyn i hen fwthyn Troed-y-rhiw, wastad yn rhoi pleser arbennig imi, ac mae'n rhaid arafu er mwyn gwerthfawrogi ceinder y geiriau trawiadol. Wedi'r cyfan, dyma fy natganiad enwocaf, fy ngherdd fwyaf adnabyddus, fy ngweithred boliticaidd mwyaf dylanwadol.

ceinder = harddwch, prydferthwch

trawiadol = impressive

Ie, fi wnaeth y paentio, gyda fy mrwsh bach i, rhyw bryd yn ystod 1963 neu 1964. Ni fedraf bod yn siŵr am y flwyddyn, gan nad oeddwn wedi nodi'r achlysur yn fy nyddiadur, am resymau amlwg. Ond rwy'n cofio'r noson yn glir. Cofiaf hefyd pwy oedd gyda fi ym mherfedd y noson dywyll honno, er nad wyf yn barod i'w enwi.

Nid dyma'r slogan gyntaf imi ei phaentio. Gydag eraill, roeddwn wedi bod yn brysur ledled y wlad ers tro. Dewis paentio waliau oedd ein hoff dacteg oherwydd nid oedd gan Plaid Cymru yr hawl i ddarlledu, felly dyma un o'r ychydig gyfryngau i ledaenu'r neges genedlaethol. Cawsom ein dal ddim ond unwaith: ym Merthyr Tudful, lle roeddem wrthi'n paentio 'Lift the TV ban on Plaid Cymru' ar wal hir castell Cyfarthfa pan ddaeth car yr heddlu heibio. Cawsom ddirwy o £12 yr un - swm sylweddol yn y dyddiau hynny - a dalwyd gan rhywun sydd wedi aros yn ddi-enw hyd heddiw.

dirwy = cosb

Amcan ddeublyg oedd gyda ni yn paentio ger Llanrhystud. Roeddem am atgoffa'r Cymry am y brad a'r dioddefaint, y dig, yr ing a'r chwalfa, oedd wedi cymryd lle pan gafwyd yr hawl gan Gorfforaeth Lerpwl - yn groes i farn gyhoeddus yng Nghymru - i foddi Capel Celyn a gwneud cronfa ddŵr i Lannau'r Mersi, a hynny heb dalu dimai coch amdani.

deublyg = dwbwl, dwywaith 

chwalfa = upheaval

dimai = hanner hen geiniog

Ar yr un pryd, roeddem am rybuddio ein cyd-wladwyr i fod yn wyliadwrus rhag i'r un peth ddigwydd eto. Roedd boddi Cwm Tryweryn yn drobwynt yn hanes ein gwlad a charreg filltir yn nhwf cenedlaetholdeb gwleidyddol. Yn wir, dyna paham yr ymunais i â Phlaid Cymru, ynghyd â miloedd o bobol eraill: roedd rhaid i Gymru gael gafael ar ei thynged ei hun.

gwyliadwrus = yn effro i'r berygl

tynged = ffawd

Rhaid cyfaddef rhywbeth arall: nid yr un yw'r slogan sydd ar y wal y dwthwn hwn â'r hyn a baentiais i yn ôl yn 1963/4. Mae dwylo eraill wedi bod wrthi yn adnewyddu'r geiriau o dro i dro, diolch iddynt. Rhaid nodi hefyd fy mod i wedi paentio'r gair 'Tryweryn', nid y 'Dryweryn' sydd yno bellach. A dyna oedd sillafiad y llu o slogannau tebyg a welwyd ym mhob cwr o Gymru yn ystod y '60au: 'Cofiwch Tryweryn'. Mae rhywun 'smala wedi ychwanegu'r geiriau 'Sori, Miss' i ymddiheuro am y treiglad anghywir. Ond erbyn 1982, pan baentiodd Aneurin Jones ei lun gwych o'r murddun, 'Dryweryn' oedd y sillafiad.

y dwthwn hwn = adeg, dydd, diwrnod (braidd yn hen ffasiwn)

(gair braidd yn henffasiwn neu ysgrythurol) amser neu gyfnod arbennig (‘Ac ni fu dwthwn fel y dwthwn hwn.’); dydd, diwrnod, tymor, adeg day , (particular) time

Hawlfraint © Gwerin (www.gwerin.com) 2005 - 2014. Cedwir pob hawl.

(gair braidd yn henffasiwn neu ysgrythurol) amser neu gyfnod arbennig (‘Ac ni fu dwthwn fel y dwthwn hwn.’); dydd, diwrnod, tymor, adeg day , (particular) time

Hawlfraint © Gwerin (www.gwerin.com) 2005 - 2014. Cedwir pob hawl.

murddun = adfail

smala = doniol, digrif

Bid hynny fel y bo, rhyfedd meddwl bod gwaith fy nwylo i wedi mynd, meddir, yn 'eicon genedlaethol' ac hyd yn oed yn 'rhan o'n treftadaeth' y mae'n rhaid ei gadw ar bob cyfrif. Byddai'n hyfryd o beth pe bai rhywun yn mynd ati i gasglu arian i dalu am atgyweirio'r wal - buaswn yn anfon y tâl am y pwt bach hwn i gefnogi'r achos.

meddir = dywedir 

treftadaeth = etifeddiaeth