Cynefin - Cwm Gwaun

https://twitter.com/CynefinS4C/status/1083332829684133888

Hen Galan ar fferm yng Nghwm Gwaun yn y 1960au

https://twitter.com/BBCCymruFyw/status/1084359936560246784

Mae pobol ifanc mor finicky dyddie 'ma!

Sut mae gwneud cawl pen dafad.

Diolch i BBC Cymru Fyw.

Waldo Williams - Portread o Heddychwr

Diolch i Gymdeithas y Cymod am y darn hwn.


Pa mor aml tybed y clywsom eiriau Y Tangnefeddwyr yn cael eu hadrodd neu yn cael eu canu i gyfeiliant cerddoriaeth hudol Eric Jones? Mae'n amlwg fod y gerdd wedi cydio a bod Waldo, ein bardd heddwch, yn dal i dystio i rin y tangnefeddwyr, plant i Dduw.

Cafodd Waldo Goronwy Williams ei eni ar Fedi 30, 1904 yn Hwlffordd lle'r oedd ei dad yn ysgolfeistr. Cafodd ei rieni ddylanwad dwfn arno. Roedd ei fam Angharad yn hynod am ei thynerwch a'i haelioni. Gŵr cadarn ei argyhoeddiad oedd Edward ei dad, yn heddychwr ac yn aelod o'r Blaid Lafur Annibynnol. Fe nododd Waldo eu rhinweddau mewn geiriau cofiadwy:

Mae Gwirionedd gyda 'nhad
Mae Maddeuant gyda 'mam

Ac mae'r llythrennau bras yn awgrymu'r trosgynnol.

Saesneg oedd iaith yr aelwyd a bu trobwynt ym mywyd Waldo pan benodwyd ei dad yn brifathro'r ysgol ym Mynachlog-ddu ac wedi hynny yn Llandysilio. Fe'i bwriwyd i fôr o Gymreictod a bu ei brofiad o ddysgu'r Gymraeg a dod i'w hanwylo yn un ysgytwol. Ac yno wrth odre'r Preseli fe gafodd brofi rhagoriaeth "bro brawdgarwch" a'r ddyfnder perthynas y daeth i'w gyfleu yn ei ddefnydd o'r gair "adnabod".

Hawdd tybio bod Waldo wedi tyfu'n naturiol i fod yn heddychwr drwy ddylanwad yr aelwyd. Dyma gartref na chafodd ei sugno i mewn i ryfelgarwch 1914. Byddai'r Waldo ifanc wedi clywed llawer am Willie, mab y Parchedig John Jenkins, oedd yn gyfaill mawr i'w dad ac fel y bu iddo gael ei garcharu am iddo wrthod ymladd.

Fe gofiai Waldo yn dda fel y cafodd, yn ddeg mlwydd oed, ei gyfareddu wrth wrando ar ei dad yn darllen cerdd T.E. Nicholas, Gweriniaeth a Rhyfel. Ac nid dibwys fyddai'r pwyslais a gaed yn y broydd hynny ar "agwedd ymarferol a chymdeithasol Cristionogaeth gyda sêl dros deyrnas Dduw ar y ddaear"!

Dyna'r fagwriaeth a'r dylanwadau a roes i Waldo ei atgasedd at y pwerau sy'n treisio a chaethiwo a'i alwad am hybu brawdoliaeth a chyfeillach.

Cawn y nodyn hwn gyntaf yn 1931 yn ei gân i'r Hen Allt. Cafodd hon ei thorri lawr "i borthi uffern yn ffosydd Ffrainc trwy'r pedair blynedd ddu" ond bellach yr oedd yn ail dyfu.

A llywodraethau dynion a'u dyfeiswyr
Yn llunio arfau damnedigaeth fwy.

Yn Nhŷ'r Arglwyddi yn 1938 galwodd yr Arglwydd Strabolgi am fabwysiadu mesur gorfodaeth filwrol. Ymatebodd Waldo gyda'i gerdd Y Tŵr ar Graig gyda'r Tŵr yn arwyddo pŵer treisiol.

Ôl hen ryfel a welais
Y cysgod trwm lle bu trais.

Cafodd neges heddwch le amlwg ym marddoniaeth Waldo trwy gyfnod y rhyfel. Yn ei gerdd Plentyn y Ddaear fe wêl oruchafiaeth y bychain ar y treiswyr:

Daw dydd y bydd mawr y rhai bychain,
Daw dydd ni bydd mwy y rhai mawr,
Daw bore ni wel ond brawdoliaeth
Yn casglu teuluoedd y llawr.

A "Brawdoliaeth" yw testun un o'i gerddi grymusaf. Hon oedd cyfraniad Waldo i un o bamffledi Heddychwyr Cymru. Am fod "rhwydwaith dirgel Duw" yn cydio pawb ohonom mae'n dilyn ein bod i fyw fel brawdoliaeth. Ac felly:

Pa werth na thry yn wawd
Pan laddo dyn ei frawd

Fel y dywedir yn Y Tangnefeddwyr

Cennad dyn yw bod yn frawd.

Ym mis Chwefror 1942 ymddangosodd Waldo yn wrthwynebydd cydwybodol ger bron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin a chyflwyno datganiad na fu ei debyg. "War to me," meddai, "is the most monstrous violation of the spirit that society can devise".

Cafodd ryddhad diamod ond bu pwysau annifyr arno oherwydd ei safiad a gadawodd ei swydd yn ysgol Casmael ac aeth yn athro yn Ysgol Uwchradd Botwnnog. Yn dilyn marwolaeth drist ei briod, bu'n dysgu am bum mlynedd yn Lloegr cyn dychwelyd wedyn i Gymru.

Cyfansoddodd Waldo ei gerdd nodedig Cyfeillach yn ymateb i'r cyhoeddiad y byddai milwyr Prydain yn yr Almaen yn cael ei dirwyo pe baent yn dymuno Nadolig Llawen i'r Almaenwyr. Mynegodd ei hyder fod ysbryd cyfeillach yn drech na phob ymgais "i rannu'r hen deulu am byth".

Y newyddion fod y Swyddfa Ryfel â'i golygon ar diroedd y Preseli a'i cymhellodd i sgrifennu Preseli. Ynddi fe roes fynegiant i gri'r dewrion a fynnodd rwystro'r bwriad:

Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw.

Pan gyhoeddwyd ei gerdd fwyaf oll Mewn Dau Gae fe eglurodd iddo fynegi profiad a gafodd pan oedd yn ifanc sef "sylweddoli fod dynion yn gyntaf oll yn frodyr i'w gilydd".

Daeth Waldo i deimlo nad oedd tystio drwy eiriau yn ddigon. O 1949 ymlaen ni thalodd ei dreth incwm. Pan alwyd ef i gyfrif fe ddatganodd, "Gwrthodaf dalu'r dreth incwm tra bo gorfodaeth filwrol ar Gymru a thra bo'r Llywodraeth yn dal i wario mor wallgof ar baratoadau rhyfel".

Dwysawyd ei brotest wrth iddo glywed am erchyllterau'r rhyfel yng Nghorea a chafodd ei lethu gan ymdeimlad o euogrwydd oherwydd yr hyn a wnaed yn ei enw.

O ganlyniad i'w safiad daeth bwmbeilïaid a meddiannu ei eiddo, ac yna yn 1960 ac eilwaith y flwyddyn ddilynol cafodd ei garcharu yn Abertawe.

Dywedodd Lewis Valentine "na fu dim dewrach yn ein cenhedlaeth ni na safiad Waldo Williams yn erbyn rhyfel".

Bu cerddi Dail Pren, cerddi a rymuswyd gan safiad costus, yn ysbrydiaeth gyson i heddychwyr Cymru.

Ein braint ydyw atseinio'r ymbil ddwys hon.

Cod ni Waredwr y byd
O nos y cleddyfau a'r ffyn,
O! Faddeuant, dwg ni yn ôl
O! Dosturi casgl ni ynghyd
A bydd cyfeillach ar ôl hyn.

M. Islwyn Lake

Rhyfel a heddwch (4) - Waldo Williams

Roedd Waldo Williams yn heddychwr [pacifist]  yn grynwr [Quaker], yn genedlaetholwr, yn sosialydd ac yn un o feirdd mwyaf Cymru'r ugeinfed ganrif (30 Medi 1904 – 20 Mai 1971). Un o'i gerddi enwocaf yw 'Mewn Dau Gae'.

 

Cafodd ei eni yn Hwlffordd, yn fab i J Edwal Williams, athro ysgolion cynradd a Chymro Cymraeg. Enw ei fam (cyn priodi) oedd Angharad Jones a Saesneg oedd ei hiaith hi. Mae'n werth nodi fod tad Waldo a'r Parch John Jenkins, gweinidog gyda'r Bedyddwyr yn Hill Park, Hwlffordd, yn heddychwyr ac yn aelodau o'r Blaid Lafur Annibynnol.

Yr oedd yn saith oed yn dysgu Cymraeg pan symudodd y teulu i Fynachlog-ddu yng ngogledd Sir Benfro, 1911 - 1915 lle roedd ei dad yn brifathro ar yr ysgol gynradd. Yn 1915 daeth ei dad yn brifathro ar Yagol Brynconin, Llandisilio a daeth y teulu yn aelodau yn eglwys y Bedyddwyr [baptists] Blaenconin lle yr oedd y Parch T J Michael yn weinidog ac yn heddychwr arall. Mynychodd [mynychu - attend] Ysgol Ramadeg Arberth cyn mynd i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth a graddio yn 1926. Yn dilyn hyfforddiant fel athro bu'n dysgu mewn nifer o ysgolion yn Sir Benfro. Bu hefyd yn dysgu yng Ngogledd Cymru a Lloegr. Bu hefyd yn diwtor dosbarthiadau nos a drefnid gan Adran Efrydiau [studies] Allanol, Coleg y Brifysgol Aberystwyth.

Priododd yn 1941, ond bu hi farw yn 1943, a wnaeth e ddim priodi eilwaith [= ail waith].

Roedd yn wrthwynebydd cydwybodol [conscientious objector] yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Rhyddhawyd ^{[rhyddhau = release]} ef yn ddiamod [unconditionally] yn dilyn ei ddatganiad [declaration] ger bron tribiwnlys yng Nghaerfyrddin, 12 Chwefror, 1942.

Yr oedd yn teimlo mor gryf yn erbyn Rhyfel Corea nes iddo wrthod talu'r dreth incwm, ac fe'i carcharwyd [carcharu - to imprison] am hynny ddechrau y 1960au. Roedd yn ymwybodol iawn o feirniadaeth Mohandas Gandhi ar y llenor Rabindranath Tagore pan ddywedodd wrth Tagore 'rhowch i ni weithredoedd nid geiriau.' Gofynwyd i Waldo a oedd wedi ystyried cyhoeddi ei gerddi. Dyma ei ateb i D.J. Williams "Yr oeddwn i'n teimlo y byddai eu cael gyda'i gilydd mewn llyfr yn ofnadwy, yn rhagrithiol [hypocritical] ac yn annioddefol [intolerable] heb fy mod yn gwneud ymdrech i wneud rhywbeth heblaw canu am y peth hwn.

Mae carreg goffa [memorial] i Waldo ar y comin ger Mynachlog-ddu.

 

Yn 2008 cyhoeddwyd nifer o gerddi Saesneg y bardd, cyfieithiadau o sonedau T. H. Parry-Williams ar www.barddoniaeth.com.

Y Tangnefeddwyr

Uwch yr eira, wybren ros, 

[wybren - sky]
Lle mae Abertawe'n fflam.
Cerddaf adref yn y nos,
Af dan gofio 'nhad a 'mam.
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw,

gwyn eu byd [blessed]
Tangnefeddwyr, plant i Dduw.
Ni châi enllib, ni châi llaid
[enllib - slander] [llaid - mud, dirt]
Roddi troed o fewn i'w tre.
[rhoddi - rhoi]
Chwiliai 'mam am air o blaid

Pechaduriaid mwya'r lle.
[scoundrels]
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw,

Tangnefeddwyr, plant i Dduw.

Angel y cartrefi tlawd

Roes i 'nhad y deuberl drud:
[roes - that gave] [deuberl - two pearls]
Cennad dyn yw bod yn frawd,
 [cennad - mission]
Golud Duw yw'r anwel fyd.

 [golud - wealth, riches] [anwel - invisible]
Gwyn eu byd tu hwnt i glyw. 

Tangnefeddwyr, plant i Dduw.

Cenedl dda a chenedl ddrwg -

Dysgent hwy mai rhith yw hyn,
[dysgent - they taught] [rhith - spectre]
Ond goleuni Crist a ddwg
[dwg from dwyn, here: to bring]
Ryddid i bob dyn a'i myn.
[myn - mynnu: insist]
Gwyn eu byd, daw dydd a'u clyw,

Dangnefeddwyr, plant i Dduw.

Pa beth heno, eu hystâd,
[ystâd - estate]
Heno pan fo'r byd yn fflam?

Mae Gwirionedd gyda 'nhad
[gwirionedd - truth]
Mae Maddeuant gyda 'mam.
[maddeuant - forgiveness]
Gwyn ei byd yr oes a'u clyw, 

Dangnefeddwyr, plant i Dduw.

Ceibwr

Ble mae dy hoff le di? Beth sydd mor arbennig amdano fe? Pa atgofion sydd ynghlwm wrth y lle yna?

Dyma Bethan Williams yn sôn am Geibwr ger Trewyddel.

______________

Dwi bron yn gyndyn [cyndyn = styfnig, anfodlon] o rannu hwn - lle hudol, dwi am i bawb ei brofi, ond eto eisiau cadw i fi'n hunan...

Dwi ddim yn gwybod pwy yw Lizzie Porter druan – mae wedi cael profiadau gwael o ymweld â Chymru. Yn amlwg mae'i herthygl – How Wales got Cool [erthygl yn y Daily Telegraph] wedi'i dargedu at ymwelwyr, ac ymwelwyr penodol iawn weden i. Y trendis – pobl sydd yn joio bwyty swanc a llety boutique quaint ac sy'n fodlon talu drwy'r trwyn am frethyn Cymreig sydd yn ddim mwy na blanced i ddweud y gwir!

Ta beth fe ddechreuais i feddwl am fy hoff lefydd, un ohonyn nhw yw Ceibwr ar bwys Trewyddel.

Mae'n wahanol bob tro, dwi wedi bod yno ym mhob tywydd, ym mhob tymor a gweld rhywbeth gwahanol bob un tro - ond eto yr un un yw e. Mae'r un cysur a'r llonyddwch iddo fe o hyd. Hwn yw un o'r unig lefydd dwi'n dal i deimlo y galla i ddianc iddo fe. Er nad ydw i erioed wedi gorfod dianc go iawn mae'n lle i gael switcho bant. Falle taw'r ffaith fy mod i wedi gweld pethau'n newid yn fy atgoffa fod pethau'n mynd yn eu blaen, yn newid yn eu ffordd eu hunain 'sdim ots beth wnawn ni i geisio atal neu annog hynny.

Mae'n llawn picnics, dysgu o'r newydd, gweld rhyfeddodau, gweld pethau bob dydd, y pethau na all unrhyw un gyffwrdd a sylweddoli, a rhyw atgof o bob cyfnod yn sefyll mas.

Y prif atyniad yw Pwll y Wrach – mae llwybr rhyw filltir a hanner yn arwain at ddibyn [dibyn = wyneb serth clogwyn] anferth. Mae fwy neu lai yn dwll rhyw ddeg troedfedd ar hugain o ddwfnder.

Dyw hi ddim yn rhwydd mynd lawr ato fe – mae'n rhaid i chi fynd mewn i ogof yn y graig a disgyn rhyw naw troedfedd – gyda sŵn y dŵr yn rhaeadru  [disgyn fel rhaeadr] lawr y troedfeddi hynny'n fyddarol, a blas yr halen yn tasgu [tasgu = gwasgaru] i bobman. Os yw'r llanw i mewn ewch chi byth drwyddo. Unwaith dwi erioed wedi bod lawr i Bwll y Wrach ei hunan, a falle na chaf i gyfle i fynd eto. Braidd cofio gallu edrych lan o'r gwaelod ydw i, y wefr o gael bod lawr 'na oedd yr hud. A chael rhuthro gartre at Mam i ddweud wrthi.

Ar y llwybr i Bwll y Wrach welais i'r haul yn machlud am y tro cyntaf yn iawn, a theimlo'r oerni sydyn ar ôl i'r haul ddiflannu.

Brechdanau, pecyn o grisps a the fflasg ar 'swper mas' yw Ceibwr weithiau – bydden ni i gyd yn mynd lawr ar ôl i Dat ddod gartre o'r gwaith i gael swper cyn mynd i badlo yn y traeth – sydd ddim lot o draeth, neu eistedd ar y graig a'r tonnau'n golchi droston ni.

Unwaith neu ddwy dwi'n cofio cael stopio yn siop jips Bowen's yn Llandudoch (treat a hanner!) a Mam wedi dod â photel sos coch No Frills yn lle gorfod prynu sachets a bob i fforc yn lle gorfod defnyddio'r rhai bach pren!

Nosweithiau eraill byddai Dat yn mynd â ni am wâc, yn rhoi rhyw hanesion i ni wrth basio hen gartref y teulu – am gysgu mas mewn rhywbeth doedd dim lot mwy na sied, er mwyn rhentu'r tŷ i fisitors dros yr Haf; a shwd dechreuodd e drwsio ceir mewn sied mas gyda'r nos ar ôl beni yn y garej am y dydd.

Ac wrth dyfu'n hŷn byddai Arwyn, fy mrawd, a fi yn beicio draw, dim byd ar ein meddwl heblaw cyrraedd 'na a'r unig frys i fynd gartref oedd y bol yn galw am ginio, neu de.

Dim ond unwaith dwi wedi cael fy siomi. Ro'n i'n gweithio mewn tafarn leol a rhywun yn dweud wrtha i eu bod nhw 'off to keyboar bay' a finnau'n ffaelu deall i ble roedden nhw'n mynd – nes iddyn nhw esbonio ble roedd e. Ie, Ceibwr. Ddim yr un lle yw keyboar bay a do'n i ddim yn gallu meddwl am Geibwr yn yr un ffordd weddill y dydd. (Swnio'n ddramtig dwi'n cyfaddef!)

Ers hynny dwi wedi dangos yr hud i sawl un arall, ond dyw e ddim cweit yn cydio [=cymryd gafael]. Gall unrhyw werthfawrogi golygfeydd a rhyfeddu mor anhygoel yw Pwll y Wrach ond dydyn nhw ddim yn cael yr un wefr, yr un pleser sydd ynghlwm wrth yr atgofion.

Tafodiaith y Wês Wês mewn cyfrol newydd

Mae Gwasg y Lolfa newydd gyhoeddi geiriadur ysgafn o eiriau tafodieithol Sir Benfro.

Gyda'r geiriau wedi'u rhestru yn nhrefn yr wyddor ceir enghreifftiau o bob gair mewn brawddeg a hynny yn iaith Sir Benfro a'r iaith Gymraeg safonol, yn ogystal â'r cyfieithiad Saesneg. Felly mae'r gyfrol o gystal ddefnydd i frodor o'r sir ag ydyw i unrhyw Gymro a dysgwr o bob cwr o Gymru.

“Wrth lunio'r casgliad hwn roedd dau nod gen i mewn golwg, sef cyflwyno'r iaith leol i bwy bynnag sydd â diddordeb mewn tafodieithoedd,” eglura'r awdur Wyn Owens. “Ac yn ail, ceisio agor peth o'r drws i'r dysgwyr, fel y caent hwythau flas ar geisio siarad iaith naturiol, bob dydd y rhan hon o'r wlad.

“Mae llawer o gyfoeth geirfaol wedi mynd i ddifancoll mae'n sicr, ond mae'r casgliad hwn yn rhoi ar gof a chadw'r dafodiaith fel y'i clywais ac y'i clywaf hi yn cael ei siarad.”

Mae'r gyfrol yn cynnwys cyflwyniad gan Lyn Lewis Dafis ac ambell lun cartwn gan Huw Aaron. Meddai Lyn Lewis Dafis, “Nid yn unig y mae Wyn wedi dal rhai o rythmau'r iaith yn wych, ond y mae hefyd wedi rhoi blas inni o'r gymdeithas a'r filltir sgwâr a wnaeth gynnal yr iaith ar hyd y blynyddoedd.

“Nid casgliad yn edrych yn ôl yn unig yw hwn. Mae Wyn yn ddigon realistig i weld fod yr iaith yn newid ac yn addasu, ac nid yw'n ymatal rhag cofnodi rhai o'r newidiadau diweddaraf hyn hefyd.”

Mae Wyn Owens yn artist ac yn fardd cyhoeddedig, sy'n cystadlu'n rheolaidd ar Dalwrn y Beirdd

 

Gellir prynu’r llyfr yma ac yn eich siop lyfrau leol am £9.95.