Y troad allan - cofio etholiad 1868

Diolch i BBC Cymru Fyw am yr erthygl hon.

Cafodd gwasanaeth arbennig ei gynnal ddydd Sul i nodi canrif a hanner ers etholiad cyffredinol hanesyddol 1868, a'i ddylanwad pellgyrhaeddol ar gymuned yn ne Ceredigion.

Yn 1876, cafodd cynulleidfa capel Undodaidd Llwynrhydowen a'u gweinidog William Thomas (Gwilym Marles) eu troi allan o'u capel gan eu tirfeddiannwr.

Roedd hynny'n ganlyniad i raddau helaeth i ymgyrchu rhyddfrydol Gwilym Marles, a gododd wrychyn John Lloyd o Alltyrodyn.

I ddial am hynny, pan ddaeth les y capel i ben, gafodd y gynulleidfa eu cloi allan o'r capel gan y tirfeddiannwr, a bu'n rhaid i'r addolwyr chwilio am gartref newydd.

Cafodd y gwasanaeth yng nghapel Undodaidd Pen-rhiw yn Sain Ffagan ei drefnu er mwyn nodi trobwynt pwysig etholiad 1868 yn y cyd-destun hanesyddol hwnnw.

'Newid hanes'

"Fe newidiodd etholiad cyffredinol 1868 hanes Cymru," medd un o'r trefnwyr, y newyddiadurwr a'r darlledwr Dylan Iorwerth.

"Cafodd ddylanwad mawr ar wleidyddiaeth gwledydd Prydain, ac ar unigolion a chymdeithas yn ne Ceredigion.

"Mae rhai yn dweud mai dyma'r etholiad ddechreuodd ar y cyfnod gwleidyddol modern.

"Ar y pryd, doedd yna ddim pleidlais gudd, ac am y tro cynta', fe wnaeth rhyddfrydwyr cyffredin guro'r landlordiaid Torïaidd mewn pleidlais agored.

"O ganlyniad, buodd 'na erlid ar denantiaid ac ar gynulleidfa capel Llwynrhydowen."

• Bywyd newydd i gapel hanesyddol

Roedd y yng Nghapel Pen-rhiw yn "gyfuniad o wasanaeth traddodiadol a chyflwyniad", lle roedd gofyn i'r gynulleidfa "ddychmygu eu bod nhw nôl yn Llwynrhydowen" yn ystod y cyfnod dan sylw.

"Collodd 43 o deuluoedd eu ffermydd yng Ngheredigion yn y cyfnod hwn, a 26 yn Sir Gar," meddai Mr Iorwerth.

Cyflwyno pleidlais gudd

Ychwanegodd fod digwyddiadau fel y Troad Allan wedi dylanwadu ar yr hyn ddigwyddodd nesaf: "Y canlyniad ar lefel Brydeinig oedd bod ymchwiliad wedi bod yn y senedd, ac mi wnaeth y digwyddiadau arwain at gyflwyno'r bleidlais gudd.

"Mae'n ofnadwy o bwysig i atgoffa pobl o'r straeon 'ma, a sut mae pobl wledig yn Nyffryn Cletwr a Dyffryn Teifi wedi cyfrannu at newid pellgyrhaeddol ym myd gwleidyddol Prydain."

Gobaith y trefnwyr yw cynnal rhagor o ddigwyddiadau yn ddiweddarach yn y flwyddyn, yn agosach at adeg etholiad 1868 tuag at ddiwedd y flwyddyn.

Adfer capel Llwynrhydowen

Bydd capel hanesyddol gyda chysylltiadau i'r bardd Dylan Thomas yn cael ei adfer diolch i hwb ariannol o £285,000.

Mae'r arian wedi ei roi i adfer capel Llwynrhydowen ger Llandysul, mam gapel Undodiaeth yng Nghymru a chwaraeodd ran bwysig yn hanes crefyddol Cymru.

Daw'r arian gan y Gronfa Loteri, Cadw, Cyngor Ceredigion a Chyngor Cymuned Llandysul.
Bydd y cynllun hefyd yn creu amgueddfa ac yn rhan o lwybr crefyddol yn rhoi hanes Undodiaeth yng Nghymru.

Canolbwynt cymuned
 
Hwn oedd y capel Arminaidd cyntaf yng Nghymru ac agorodd yn 1733.

Roedd yn ganolbwynt i gymuned wledig, oedd yn gwrthod derbyn crefydd Calfinistaidd a gwleidyddiaeth Geidwadol y cyfnod.

Ar un adeg y gweinidog oedd Gwilym Marles, hen ewyrth y bardd Dylan Thomas.

Yn Hydref 1876 roedd y gweinidog yn cefnogi'r Rhyddfrydwyr a phenderfynodd y sgweier lleol Torïaidd John Davies Lloyd daflu'r gweinidog a'i addolwyr allan am fod y capel wedi ei adeiladu ar ei dir.

Wedi i bobol gasglu arian cafodd capel newydd ei godi yn 1879.

'Datblygiad arwyddocaol'
 
Y gred yw bod Marles wedi ysbrydoli cymeriad y Parch. Eli Jenkins yn y ddrama Under Milk Wood, ac mae sôn am hanes y capel ym marddoniaeth Thomas.

Erbyn hyn, mae'r adeilad dan reolaeth Addoldai Cymru, ymddiriedolaeth gafodd ei sefydlu i achub capeli hanesyddol yng Nghymru.

Dywedodd eu cadeirydd, Dafydd Owen: "Dyma'r datblygiad mwyaf arwyddocaol yn rhaglen Addoldai Cymru i sicrhau'r rhan unigryw yma o'n treftadaeth genedlaethol."

Yn ogystal ag adfer yr adeilad, bydd adnodd ar-lein yn galluogi i ddefnyddwyr gael taith o amgylch y capel drwy ddelwedd rithwir [rhithwir - virtual], ar y we.

Diolch i'r BBC

Ann Griffiths - Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd

Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd

Wrthrych teilwng o'm holl fryd:

Er mai o ran yr wy'n adnabod

Ei fod uwchlaw gwrthrychau'r byd:

  Henffych fore

Y caf ei weled fel y mae.

Rhosyn Saron yw ei enw,

Gwyn a gwridog, teg o bryd;

Ar ddeng mil y mae'n rhagori

O wrthrychau penna'r byd:

  Ffrind pechadur,

Dyma'r llywydd ar y môr.

Beth sydd imi mwy a wnelwyf

Ag eilunod gwael y llawr?

Tystio'r wyf nad yw eu cwmni

I'w gystadlu a'm Iesu mawr:

  O! am aros

Yn ei gariad ddyddiau f'oes.

Cyfeithiad gan Richard Gillion

See he stands among the myrtles
  Object worthy of my heart;
Although in part, I know
  He is above the objects of the world:
    Hail the morning
  I saw him as he is.

Rose of Sharon is his name,
  White and rosy, fair of heart;
Than ten thousand he is better
  Of objects the world prescribes:
    A sinner's Friend,
  Here is his pilot on the sea.

What is there more for me to do
  With wretched idols of the earth?
I testify that there company is not
  To compete with great Jesus:
    O to stay
  In his love the days of my life!

Ann Griffiths - Er mai cwbwl groes i natur

Diolch i Brifysgol Caerdydd http://www.anngriffiths.cardiff.ac.uk/cynnwys.html am destun yr emyn hardd hwn.

1. Er mai cwbwl groes i natur
Yw fy llwybyr yn y byd,
Ei deithio a wnaf, a hynny’n dawel,
Yng ngwerthfawr wedd dy wyneb-pryd;
Wrth godi’r groes ei chyfri’n goron,
Mewn gorthrymderau llawen fyw;
Ffordd yn uniawn, er mor ddyrys,
I ddinas gyfaneddol yw.


 2. Ffordd a’i henw yn ‘Rhyfeddol’,
Hen, a heb heneiddio, yw;
Ffordd heb ddechrau, eto’n newydd,
Ffordd yn gwneud y meirw’n fyw;
Ffordd i ennill ei thrafaelwyr,
Ffordd yn Briod, Ffordd yn Ben,
Ffordd gysegrwyd, af ar hyd-ddi
I orffwys ynddi draw i’r llen.

3. Ffordd na chenfydd llygad barcut
Er ei bod fel hanner dydd,
Ffordd ddisathar anweledig
I bawb ond perchenogion ffydd;
Ffordd i gyfiawnhau’r annuwiol,
Ffordd i godi’r meirw’n fyw,
Ffordd gyfreithlon i droseddwyr
I hedd a ffafor gyda Duw.

4. Ffordd a drefnwyd cyn bod amser
I’w hamlygu wrth angen-rhaid
Mewn addewid gynt yn Eden
Pan gyhoeddwyd Had y Wraig;
Dyma seiliau’r ail gyfamod,
Dyma gyngor Tri yn Un,
Dyma’r gwin sy’n abal llonni,
Llonni calon Duw a dyn.

Cyfieithiad

Although wholly against nature
  Is my path in the world,
Travel it I will, and that quietly,
  In thy valuable presence of thy countenance;
While raising the cross counting it a crown,
  In oppressions joyful alive;
A straight road, though so entangled,
  Is to an inhabited city.

A Road whose name is 'Wonderful',
  Old, yet without ageing, it is;
A Road without beginning, still new,
  A Road making the dead alive;
A Road to win its travellers,
  An Espoused Road, A Chief Road,
A consecrated Road, I will go all along it
  To finish in it beyond the curtain.

A Road the buzzard's eye shall not discern
  Although it be like mid-day,
A Road untrod unseen
  By all but the possessors of faith;
A Road to justify the ungodly
  A Road to raise the dead alive,
A lawful Road for transgressors
  To peace and favour with God.

A Road which was prepared before time was
  To be revealed against a necessity
In the promise of old in Eden
  When the Seed of the Woman was announced;
Here are the foundations of the second covenant,
  Here is the counsel of the Three in One,
Here is the wine which is able to cheer,
  To cheer the heart of God and man.

Addorn my soul with thy image,
  Make me a terror in thy hand,
To hell, corruption and fleshliness,
  As they see me here and yonder:
O to fellowship with thy name!
  Ointment poured forth it is,
Salting the world, while smelling sweetly
  Of the lovable gifts of Christ my God.

My heart would renounce
  Every idol, small and large,
For there to be on it engraved
  The image of an object above the earth,
Forever worthy to be adored,
  Loving him, and revering him, in the world,
The life of a myriad from the jaws of death
  Is had in his costly blood.

Diolch i Richard Gillion am y cyfieithiad.

Stori'r Geni yn y Llyfrgell Genedlaethol

Nadolig llawen i chi i gyd!

Os ewch chi i Aberystwyth cyn y Nadolig, byddai'n werthchweil mynd i'r Llyfrgell Genedlaethol i weld arddangosfa arbennig (erthygl wreiddiol yma).

"A hithau ar drothwy’r Nadolig, mae modd i ymwelwyr â’r Llyfrgell Genedlaethol weld ymddangosiad cyntaf stori’r Geni yn yr iaith Gymraeg.

Llyfr Coch Talgarth

Ers mis Hydref, bu ymwelwyr ag Aberystwyth yn mwynhau’r cyfle prin i weld trysorau cynnar llawysgrifol y Gymraeg ochr-yn-ochr â’i gilydd am y tro cyntaf, a hynny yn arddangosfa’r 4 Llyfr: Eiconau Cymraeg Ynghyd. Seren y sioe yw Llyfr Coch Hergest, sydd ar fenthyg o Goleg Iesu Rhydychen, ac sy’n cynnwys trysorau llenyddol seciwlar y Gymraeg, gan gynnwys Canu Llywarch Hen a’r Mabinogi. Ysgrifennwyd rhannau helaeth o Lyfr Coch Hergest rhwng tua 1382 a 1410 gan ŵr o’r enw Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, a hynny ar gyfer noddwr o’r enw Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe. Ond nid dyna’r unig Lyfr Coch sydd yn arddangosfa’r Llyfrgell Genedlaethol eleni.

Lluniwyd Llyfr Coch Talgarth yntau ar drothwy Gwrthryfel Glyndŵr, eto gan Hywel Fychan, ond y tro hwn ar gyfer Rhys ap Thomas ab Einion, brawd i noddwr Llyfr Coch Hergest. Testunau crefyddol a geir yn y gyfrol femrwn o Dalgarth, ac mae’n llai o faint na’i chyfnither fawreddog o Hengwrt. Ar gyfer arddangosfa’r 4 Llyfr, agorwyd Llyfr Coch Talgarth i ddangos cyfieithiad i’r Gymraeg o hanes ymweliad Gabriel â Mair, hanes a gofnodir ym mhennod gyntaf yr Efengyl yn ôl Luc. Credir mai dyma’r copi cynharaf a erys o hanes y Geni yn y Gymraeg, wedi ei ysgrifennu ymron i ddwy ganrif cyn cyhoeddi Testament Salesbury a Beibl William Morgan.

Gobaith y Llyfrgell yw y bydd ymwelwyr â’r arddangosfa yn ceisio darllen geiriau’r llawysgrif, ac i’w cynorthwyo i wneud hynny, cyhoeddir y testun isod (wedi ei ddiweddaru rhyw ychydig):

Rhybudd Gabriel i Fair

Rhybudd Gabriel at Fair, pan ddisgynnodd Iesu Grist yn ei bru:
Fe anfonwyd Gabriel angel, gan Dduw, i ddinas Galilea, yr hwn oedd ei enw Nazareth, at wyry briod i ŵr, yr hwn oedd ei enw Joseff o lwyth Dafydd (sef yw hynny o dylwyth Dafydd). Ac enw y forwyn oedd Mair. A myned i mewn a oruc [wnaeth] yr angel ati, a dywedyd wrthi,

“Henffych well Fair, gyflawn o ras, y mae yr Arglwydd gyda thi. Bendigedig wyt ti ymhlith y gwragedd …”

Maredudd ap Huw

Canu Plygain

Erthygl wreiddiol ar wefan Amgueddfa Cymru yma.

Bore'r Nadolig

Mewn amryw rannau o Gymru, golygai'r Nadolig godi'n gynnar (neu aros i fyny dros nos) i fynd i'r gwasanaeth plygain yn eglwys y plwyf. Ymddengys i awr gychwyn y plygain amrywio rhwng tri a chwech y bore, a'r olaf o'r rhain yn dod yn fwy cyffredin gyda threigl amser.

I aros y gwasanaeth byddai pobl ifanc, yn enwedig, yn ceisio llenwi'r oriau mewn rhyw ffordd neu'i gilydd. Mewn ambell ardal gefn gwlad doent ynghyd mewn rhai ffermdai ar gyfer gwneud cyflaith {toffee} a threulio'r noson yn llawen, gan addurno'r tai â chelyn ac uchelwydd, fel ym Marford, sir Fflint, yn y 1830au. Yn ôl dyddiadur Mrs. Thrale o daith yn 1774 cynheuai trigolion Dyffryn Clwyd eu goleuadau am ddau y bore, a chanu a dawnsio i'r delyn tan y plygain.

Mewn mannau eraill, yn arbennig drefi gwledig, treulid yr amser yn chwarae ar hyd y strydoedd. Yn Ninbych-y-pysgod, sir Benfro, er enghraifft, ceid torfeydd yn cario ffaglau, bloeddio penillion a chwythu cyrn buchod, cyn terfynu drwy ffurfio gorymdaith ffaglau lle'r eid â'r rheithor o'i dy i'r eglwys gan wyr ifainc y dref. Cofnodwyd gorymdaith debyg yn Nhalacharn, sir Gaerfyrddin, a hefyd Lanfyllin, sir Drefaldwyn, lle y defnyddid canhwyllau yn lle ffaglau.

Canhwyllau Plygain

Yng nghefn gwlad mynychid plygain eglwys y plwyf gan bobl y ffermydd mwyaf anghysbell, hyd yn oed. Yn aml deuai pob unigolyn â'i gannwyll i gynorthwyo i oleuo'r eglwys - hyd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, anghyffredin oedd cynnal gwasanaethau nos, fel nad oedd unrhyw ddarpariaeth oleuo, fel arfer. Yr oedd y goleuni llachar a roddai canhwyllau'r plygeinwyr yn nodwedd bwysig ar yr wyl.

Yn Llanfyllin, ynghanol y ganrif o'r blaen, gwneid 'canhwyllau plygain' arbennig gan fasnachwyr lleol. Ar gyfer y gwasanaeth addurnid y tu mewn i'r eglwys â chanwyllerni crog yn dal canhwyllau lliw ac, yn Nolgellau, er enghraifft, wedi eu gwisgo â chelyn. Ym Maentwrog, sir Feirionnydd, yr oedd canhwyllau hefyd 'wedi eu gosod mewn tyllau ymhen polion neu byst ysgafn a sicrheid wrth gôr yma ac acw yn yr adeilad.' Yn Llanfyllin 'goleuid yr adeilad â rhai cannoedd o ganhwyllau, wedi eu 1leoli fodfeddi er wahân, o gwmpas y muriau y tu mewn, gan beri i'r adeilad ddisgleirio.' Ym Maentwrog, y 'carolwyr a ganai yn yr oriel fechan ym mhen-y-twr i'r eglwys' a deuent â'u canhwyllau eu hunain, gan ei bod yn rhy dywyll yn y rhan honno o'r adeilad i ddilyn y gwasanaeth yn y Llyfr Gweddi Cyffredin.

Er yn ddiau i'r arfer amrywio ychydig o blwyf i blwyf, ymddengys i oleuni llachar yr eglwys wneud argraff barhaol ar gof y rhai a adawodd inni ddisgrifiadau, ac iddo fod yn nodwedd drawiadol ar y plygain traddodiadol. Fel yr awgrymodd Gwynfryn Richards, gellir canfod yn yr arferion hyn arwyddocad ysbrydol goleuo canhwyllau ar y Nadolig fel sumbol o ddyfodiad Goleuni'r Byd.

Goroesiad cyn-Ddiwygiad

O'i weld yn ei gefndir hanesyddol, goroesiad yw'r plygain o wasanaeth Nadolig cyn-Ddiwygiad a addaswyd i ateb yr amgylchiadau Protestannaidd newydd. Dengys Richards fod 'plygain' yn yr unfed ganrif ar bymtheg yn dynodi gwasanaeth boreol cyffredin ac mai'n ddiweddarach yn unig y'i cyfyngwyd i gyfeirio at y gwasanaeth bore Nadolig. Awgryma i'r plygain ddisodli offeren ganol-nos Nadolig y cyfnod Pabyddol ac iddo gysylltu'n wreiddiol â gwasanaeth cymun a gynhelid yn ddiweddarach ar fore Nadolig. O leoli'r gwasanaeth cymun am wyth o'r gloch diweddwyd yr hen berthynas rhwng y plygain (boreol) am chwech, saith neu wyth o'r gloch a'r Uchel-Offeren am naw neu ddeg o'r gloch.

Wedi'r Diwygiad, lle nas cynhwyswyd yng ngwasanaeth Nadolig Lladin yr eglwys, derbyniwyd canu carolau yn yr iaith lafar i wasanaeth bore-bach y Nadolig, a daeth yn atyniad pennaf y plygain, fel y dengys disgrifiadau'r ganrif o'r blaen yn eglur. Tynnodd John Fisher sylw at y tebygrwydd rhwng Oiel Verrey, a geid ar Ynys Manaw am ddeuddeg ar Noswyl Nadolig, a'r plygain yng Nghymru. Dengys i'r ddau wasanaeth ennill poblogrwydd fel gwyliau canu carolau yn fuan wedi cyfieithu'r Beibl i'r ddwy iaith frodorol.
Yn lle diflannu o dan ddylanwad Anghydffurfiaeth yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, bu'r plygain yn un o'r ychydig wyliau eglwysig traddodiadol nas gollyngwyd gan y capeli, er newid cymeriad y gwasanaeth weithiau, drwy ei wneud yn amrywiad ar y cwrdd gweddi cyffredin a geid ar nosau gwaith. Fel arfer cyffredinol, darfu plygain boreol y Nadolig tua diwedd y ganrif ddiwethaf, er iddo barhau'n ddiweddarach mewn ambell achos.

Canu Plygain yng Ngogledd Cymru

Yn y gorffennol, 'roedd y traddodiad o ganu carolau yn gryf trwy bob rhan o'r gogledd. Erbyn heddiw, fodd bynnag, pery'r traddodiad ar ei fwyaf bywiog yn yr ardal a amgylchynir gan Fallwyd, Llanerfyl, Cefnyblodwel (yn Lloegr) a Llangynog. I ddieithryn, profiad anghyffredin yw mynd i blygain yn yr ardaloedd hyn. Am awr a hanner i ddwy awr, bydd trefn y cyfarfod yn gyfangwbl yn nwylo'r carolwyr. Nid oes cyflwynydd nac arweinydd. Ni ddywed neb yr un gair, eithr cyfyd y partion yn eu tro gan gerdded ymlaen yn dawel a phwyllog i'r "sgwâr" i ganu. Ar gyfartaledd bydd o ddeg i bedwar ar ddeg o bartion yn bresennol. Fe glywir o ugain i ddeg ar hugain o garolau yn ystod y gwasanaeth, y cwbl yn Gymraeg a'r cwbl hefyd yn wahanol, gan ei bod yn egwyddor osgoi ailganu unrhyw garol.

Y Swagman o Lanfihangel Ystrad

Yn dilyn ein sesiwn gyda Cen Llwyd, dyma i chi erthygl ddiddorol (Saesneg) am Joseph Jenkins:

http://www.imagesandmeanings.com/2012/08/once-not-so-jolly-welsh-swagman-story.html#axzz2k4pbzGEF

Joseph Jenkins

Undodiaeth - geirfa o'r sesiwn diwethaf

Rwy'n gobeithio i bawb fwynhau cyflwyniad Cen Llwyd am Undodiaeth. Nodais i nifer o eiriau yn ystod y sesiwn, gan gynnwys:

enwad - grŵp crefyddol sy'n arddel yr un credoau neu ddaliadau, er enghraifft y Methodistiaid, y Bedyddwyr a'r Annibynwyr. [denomination]

addoli - to worship
codi pac - mynd i ffwrdd  [pack up and go]
cefnog - cyfoethog, ariannog [wealthy, well-to-do]
cefnlen - backdrop, backcloth
dehongli - interpret
cyfyngu - culhau, crebachu, tynhau [restrict, limit, contract]
gornest - cystadleuaeth [bout, contest]
etholedig - elect [in theology]
goddefgarwch - tolerance
anghyfreithlon - illegal

Undodiaeth

Athrawiaeth Gristnogol Brotestannaidd yw Undodiaeth neu Sosiniaeth: gelwir y rhai sy'n ei harddel yn Undodiaid. Ceir sawl enwad neu eglwys Undodaidd, yn bennaf yng ngwledydd Prydain a'r Unol Daleithiau, ond roedd llawer o'r Undodiaid cynnar heb berthyn i enwad Undodaidd ond yn hytrach yn arddel y ddysgeidiaeth, neu rannau ohoni. Gelwir Undodiaeth yn Sosiniaeth weithiau am fod y diwinydd Sosin (Socinus, 1525-1562) wedi gosod sylfeini Undodiaeth.

[athrawiaeth - doctrine, teaching - hefyd, dysgeidiaeth]
[arddel - yma: profess]
[enwad - denomination]
[diwinydd - theologian]

Nid yw'r Undodiaid yn credu yn y Drindod sanctaidd sef y Tad, Y Mab a'r Ysbryd Glân (athrawiaeth a geir yn Ariaeth hefyd). Yn hytrach credant mai dyn da oedd Iesu Grist, gan wrthod credu yn ei dduwdod. Credant yn ogystal nad oes pechod gwreiddiol ac mae rheswm dyn yn unig sydd i esbonio'r Beibl.
Credoau ynghylch Crist newid o amser John Biddle, at amser Joseph Priestley.

[Ariaeth - Arianism]
[duwdod - divinity]
[credo - creed, belief]

 

Cymru

Yng Nghymru, roedd yr Undodiaid yn gryf yn ardal Llanbedr Pont Steffan a Llandysul yn ardal Dyffryn Teifi yng Ngheredigion ac o ganlyniad fe alwyd yr ardal yn 'Sbotyn Du'. Er bychaned eu nifer, cawsant ddylanwad sylweddol ar wleidyddiaeth a diwylliant y wlad ar ddiwedd y 18fed a dechrau'r 19eg ganrif.
Mae Christadelphianiaid heddiw dal i ddilyn syniadau o Socinus ynglyn â Christ.

[Er bychaned eu nifer - although small in number]

Undodiaid Enwog

•   EVANS , THOMAS (‘ Tomos Glyn Cothi ’; 1764 - 1833 ), gweinidog Undodaidd ; g. yn Capel Sant Silyn , Gwernogle , sir Gaerfyrddin , 20 Mehefin 1764 . Ychydig o fanteision addysg a gafodd ym more oes [in early life]; bu'n was fferm am dymor byr, ac yna dilyn ei alwedigaeth fel gwehydd [weaver] . Arferai fynychu ffeiriau Morgannwg i werthu brethyn , a daeth i gyfathrach [intercourse] â beirdd Morgannwg . Yr oedd yng Ngorsedd Mynydd y Garth , Alban Hefin, 1797 . Newynai [newynu - hunger, starve] am wybodaeth er yn ieuanc, ac fe'i diwylliodd [yma educated] ei hun i fod yn llenor a bardd . Derbyniai roddion o lyfrau Saesneg oddi wrth Theophilus Lindsey yn 1792-6 . Cofleidiodd [embraced]  Undodiaeth mewn ardal lle yr oedd Calfiniaeth yn ei bri. Dechreuodd bregethu ar aelwyd ei hen gartref yn 1786 . Cymaint oedd ei sêl [zeal] dros athrawiaethau Dr. Priestley fel y llysenwid ef yn ‘ Priestley bach .’ Symudodd yn 1811 i ofalu am yr Hen Dŷ Cwrdd , Aberdâr . Yr oedd yn werinwr [gweriniaethwr? republican] a diwygiwr [reformer] eirias [white hot]. Cydymdeimlai â'r chwyldro yn Ffrainc , a hyn, yn ddiau [undoubtedly], a'i dug [led him into] i wrthdrawiad [conflict] ag awdurdodau'r Llywodraeth . Yr oedd yng ngharchar Caerfyrddin ar 19 Ionawr 1803 . Ymhlith y pamffledau, y cyfieithiadau, a'r prif lyfrau a gyhoeddwyd ganddo y mae tri rhifyn o The Miscellaneous Repository neu Y Drysorfa Gymysgedig ; An English-Welsh Dictionary neu Eir-Lyfr Saesneg a Chymraeg ; Cyfansoddiad o Hymnau, etc. ;‘ Y Gell Gymysg ’ mewn llawysgrif yn y Llyfrgell Genedlaethol . Yr oedd yn wir apostol rhyddid gwladol, cymdeithasol, a chrefyddol , ac yn arloeswr [pioneer] mudiadau diwygiadol [reforming] yn hanes a meddwl Cymru . Bu f. 29 Ionawr 1833 .
• Gwilym Marles - Bardd, ysgolhaig a gweinidog Undodaidd oedd Gwilym Marles, neu Gwilym Marlais, enw barddol y Parch. William Thomas (1834 - 11 Rhagfyr 1878). Ewythr tad y bardd Dylan Thomas oedd ef: credir y tynnodd Dylan ar gof ei dad am Wilym Marles yn ei bortread o'r Parchedig Eli Jenkins yn y ddrama Under Milk Wood.
  Roedd yn frodor o Lanybydder, Sir Gaerfyrddin. Cafodd ei addysg brifysgol yn Rhydychen. Ef oedd y gweinidog ar eglwys Llwyn Rhydowen adeg y troad allan yn 1876. Roedd yn athro preifat i'r bardd William Thomas (Islwyn) (1832-1878).
  Cyhoeddwyd casgliad o'i weithiau barddonol dan y teitl Prydyddiaeth yn 1859. Pruddglwyfus yw ei awen, ond mae ei gydymdeimlad â'r werin a'i athroniaeth Radicalaidd yn amlwg.
• Iolo Morganwg

[troad allan - eviction][pruddglwyfus - digalon, trist]
[awen - muse]

*Gwybodaeth o Wicipedia a'r Bywgraffiadur Ar-lein