I miwn 'da'r bara, mas 'da'r byns

Cwis dywediadau a geiriau gwawd.

A beth am y rhain?

Dyw e’ ddim wedi bod pen draw’r ffwrn!
Dyw e ddim llawn llathen!

Wyt ti'n codi'n blygeiniol? Dywediadau sy'n ymwneud ag amser y dydd

https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/47360017

BBC Cymru Fyw sy'n esbonio rhai dywediadau ac idiomau sy'n ymwneud ag amser y dydd.

Codi'n blygeiniol

Ar gloch

Cefn ddydd golau

Prynhawn

Cau pen y mwdwl

Machlud

Hoelion wyth

https://twitter.com/BBCCymruFyw/status/1097035682000916485

Hanes yr Iaith mewn 50 Gair: Gwynt

Gwynt: Awyr yn symud yn naturiol ac yn fwy neu lai cyflym a chyffrous, chwyth, chwa, awel gref; ffrwd o awyr yn chwythu o gyfeiriad neilltuol (=particular); awyr; symudiad awyr a achosir gan wyntyll, megin (=bellows), &c.; yn ffig. ymffrost, balchder; siarad gwag, dim ond geiriau. (Geiriadur Prifysgol Cymru)

Ifor ap Glyn sy'n esbonio mwy yma.

Nodiadau

I'r hen forwyr gynt yn oes y llongau hwylio roedd gwynt yn holl bwysig.....ac mae sawl ymadrodd o fyd y morwr wedi dod mewn i'r iaith lafar.

Gwynt teg ar ei ôl e!  Yn wreiddiol roedd hyn yn ffordd o ddymuno'n dda i rywun, dymuno gwynt teg iddo, hynny yw gwynt o'r cyfeiriad cywir yn hytrach na gwynt croes, ond erbyn heddiw mae e wedi dod yn ymadrodd digon negyddol (= good riddance).

Heb wynt fedrai'r morwyr gynt ddim symud i unman. Weithiau mae'r gwynt yn gallu gostegu'n [= grow calm, become silent] ddirybudd, ac dyna sydd y tu ôl i'r ymadrodd nesaf: wnaeth hynny dynnu'r gwynt o fy hwyliau i braidd.

Mae unrhyw beth sy'n tarfu arnoch chi'n [ = disturb] annisgwyl fel eich bod chi'n methu mynd ymlaen yn unol â'ch bwriad gwreiddiol yn tynnu'r gwynt o'ch hwyliau.

Ar y llaw arall...."Roedd e'n swnio'n reit nerfus wrth annerch y dorf i ddechrau, ond mi gafodd e wynt dan ei adain wedyn". 

Mae hyn yn cyfleu bod y siaradwr wedi mynd i hwyl (=warm to his subject) wrth areithio, â'i huodledd (=eloquence, oratory) yn ei gario fel aderyn yn cael ei gynnal a'i gario ar y gwynt.

Nid morwyr yw'r unig rai sy'n diddori yng nghyfeiriad y gwynt. Ar y tir roedd deall cyfeiriad y gwynt yn help i ddarogan y tywydd.

Gwynt o'r de, glaw cyn te.

Mae 'na sawl enw ar y gwyntoedd o wahanol gyfeiriadau. Gwynt y Gwyddel yw gwynt sy'n chwythu o'r gorllewin tra bo  gwynt traed y meirw yn enw ar wynt o'r dwyrain am fod 'na draddodiad ers talwm y dylid claddu'r meirw gyda'u traed yn wynebu'r dwyrain. Ond ym Maldwyn gwynt coch Amwythig ydy'r enw ar wynt o'r cyfeiriad yna, a hwnnw mae'n debyg yn cario rhywfaint o lwch pridd coch Amwythig i'w ganlyn (= accompanying it).

Byddai'r hen borthmyn ar y llaw arall yn cyfeirio at wynt o'r dwyrain fel gwynt ffroen yr ych (= ox's nostril).

Dyn ni'n dal i ddefnyddio hen ddywediadau mewn cyswllt newydd.

"Dw i ddim yn siŵr fedra i ddod efo chdi i'r gêm nos Sadwrn. Bydd rhaid i mi weld o ba ffordd mae'r gwynt yn chwythu", hynny yw, sut dywydd sydd yna ar yr aelwyd.

A phan dyn ni'n dweud, "mae 'na rywbeth yn y gwynt", dyn ni'n teimlo bod rhywbeth ar fin digwydd.

Yn y Beibl nerth dinistriol gan amlaf sydd gan y gwynt. Yn Llyfr Hoseia mae sôn fel hyn am bobl Israel a'u problemau: "Gwynt a heuasant, a chorwynt a fedant". (hau - to sow, heuasant - they sowed, medi - to reap, medant - they will reap).

Mae gwynt yn gallu bod yn beth duwiol hefyd, yn enwedig pan mae'n cael ei ddefnyddio fel term am anadl.

"Rhedais i adre â fy ngwynt yn fy nwrn". Dyma ymadrodd sy'n disgrifio rhywun sydd â chymaint o frys fel maen nhw'n methu cael eu hanal (=anadl) yn iawn. (cael ei ana[d]l - to get one's breath).

Mae'r dwrn yn sicr yn dal tipyn lai o wynt na'r 'sgyfaint. Petai rhywun yn cyrraedd eich tŷ wedi rhuthro fel 'na, hwyrach (=efallai) bysech chi'n dweud, "cym funud rŵan i ti gael dy wynt atat".

Rhywbeth dros dro fel arfer ydy colli dy wynt neu bod allan o wynt, ond os ydy rhywun yn cael trafferth anadlu, dyn ni'n dweud, "mae e'n methu cael ei wynt", ond yn y de byddai rhywun yn fwy tebygol o ddweud, "mae fe ffili cael ei anal". Mae hynny i osgoi dryswch am fod gwynt hefyd yn cael ei ddefnyddio yn y de i olygu "ogla" (arogl).

"Duw mae gwynt ffein ar y cino 'ma". Ac o'r ystyr yma datblygodd y ferf "gwynto". "Bois bach, alla i wynto'i draed o fan hyn!"

[Falle bod y boi 'na wedi torri gwynt hefyd, ond dyna stori arall. RV]

Mae oglau yn cael ei gario ar y gwynt, ac dyma sut mae'r ystyr yma wedi datblygu, mae'n debyg.

"Bydd yn amhosib cadw pethau'n dawel os bydd y gwas yn cael gwynt ar y stori". Hynny yw clywed ogla stori ar y gwynt (clywed ogla - iaith y gogledd = arogli) fel y bydd anifail rheibus [= greedy, voracious) yn clywed ogla ei brae (= prae: prey).

Dyma esboniad diddorol o Maes-e:

Mae "clywed ogla" neu hyd yn oed "clywed smel" yn cael ei ddefnyddio trwy Gymru i gyd dwi'n meddwl. Mae run peth yn y Wyddeleg.

Ti'n "clywed" â dy synhwyrau i gyd heblaw dy lygaid.

GPC - "Clywed: Canfod neu dderbyn argraffiadau drwy'r synhwyrau (ac eithrio'r golwg)"

Dwi'n cofio edrych yn wirion ar hen ddyn yn gweud "w, fi'n clywed rhywbeth yn cered lan 'y mraich i' pan oedd e jest yn golygu bod ei fraich e'n cosi.

Yn ol GPC hefyd mae "clywed ar" neu "clywed ar y galon" yn golygu "teimlo fel gwneud rhywbeth".

Un ymadrodd arall cyn gorffen, sef ar yr un gwynt. Fel dyn ni'n clywed, mae geiriau ar yr un gwynt yn tynnu sylw at y ffaith bod rhywun yn dweud rhywbeth sy'n groes i'r hyn oedden nhw newydd ddweud gynt.

"Peth hyll ydy defnyddio geiriau Saesneg di-angen wrth siarad Cymraeg, meddai Mrs Jones. Ac wedyn, ar yr un gwynt, fe wneith hi ychwanegu ei bod hi'n 'snobbish' ac yn dangos bod rhywun yn 'uneducated'."

Ond rhywbeth hollol wahanol ydy dweud rhywbeth ar un gwynt.

"Arafa, does dim eisiau dweud y darn i gyd ar un gwynt", hynny yw heb gymryd anal o gwbl.

Wel, mae'n hamser ni heddiw wedi mynd fel y gwynt, a chyn i neb ddechrau dweud dan ei wynt, "Argwl, mae hwn yn hirwyntog, dw i'n siŵr eich bod chi'n haeddu rhyw wynt bach (gwynt bach = a short pause, break), neu seibiant ar ôl gwrando mor astud arna finnau yn gwyntyllu ( = winnow, to investigate a topic thoroughly by discussion) rhai o ystyron y gair gwynt.

Fel cath i gythraul

Hanes yr iaith mewn 50 gair: Ceffyl

Anifail pedwarcarnol cryf a chyflym a chanddo fwng a cynffon, a ddofwyd gan ddyn i’w farchogaeth a hefyd i gludo beichiau ac i dynnu cerbydau, &c., march a ddisbaddwyd yn ebol. (Geiriadur Prifysgol Cymru)

Ifor ap Glyn: Ceffyl

Nodiadau

Gwyddeleg: capall

Lladin: caballus

Sbaeneg: cabalo

Ffrangeg: cheval

Gee Ceffyl Bach

https://www.youtube.com/watch?v=9_TS3ItPOEQ

Gee, geffyl bach, yn cario ni'n dau
Dros y mynydd i hela cnau;
Dŵr yn yr afon a'r cerrig yn slic,
Cwympo ni'n dau. Wel dyna i chi dric!

Cwyd Robin bach a saf ar dy draed,
Sych dy lygad, anghofio'r gwaed;
Neidiwn ein dau ar ein ceffyl bach gwyn,
Dros y mynydd, ac i lawr y glyn.

Gee, geffyl bach dros frigau y coed,
Fel y Tylwyth Teg mor ysgafn dy droed,

Carlam ar garlam ar y cwmwl gwyn;
Naid dros y lleuad, ac i lawr at y llyn.

______________

dofi = gwneud yn ddof

march, stalwyn, caseg, ebol - ond beth am y ffurfiau lluosog?

Hen air Celtaidd arall am 'ceffyl': epos

Wedi goroesi yn yr enw Epynt

"rhywun yn mynd am ei hynt", h.y. 'mynd ar ei siwrne'

Ystyr 'Epynt' felly yw epos+ hynt: lle mae ceffylau yn gallu mynd ar eu hynt

tan ddyfodiad yr injan betrol, ceffylau oedd yr unig ffordd o fynd o le i le yn gynt nag y gellid cerdded...

y ffordd orau o symud llwythau trwm

Defnyddio mwy nag un ceffyl...dyna wreiddyn yr ymadrodd "ceffyl blaen": yr un mewn pâr oedd yn arwain.

tinc beirniadol

'Mae e'n licio bod yn geffyl blaen', h.y. os na chaiff e arwain, efallai na fydd e'n barod i gydweithredu.

Creadur cydnerth yw'r ceffl - cydnerth = cryf a chytbwys

Dihareb: Ceffyl da yw ewyllys

Hynny yw, mae ein hewyllys, ein hawydd i wneud pethau'n gallu sicrhau eu bod nhw'n digwydd.

'Where there's a will, there's a way', chwedl y Sais.

Pan soniwn ni fod rhywun 'ar gefn ei geffyl', dyn ni'n cyfeirio at rywun sy wedi mynd i stêm (= to get worked up) wrth dreithio rhyw bwnc neu'i gilydd.

treithio = traethu = express, speak, declare, discuss

mae'r ddelwedd yn dod o fyd marchogaeth

mae'n anoddach gwrthsefyll rhywun sydd "ar gefn ei geffyl" o gymharu â rhywun sydd ar droed.

mae'n haws iddyn nhw fwrw yn eu blaen i siarad

mae'r gair marchogaeth ei hun yn tarddu o'r gair march, neu a bod yn fanwl gywir, y gair marchog.

marchogaeth yw'r gair am sut mae'r marchog yn rheoli'r ceffyl oddi tano.

marcho - gair yn y gorllewin am gyfathrach rhywiol  (hefyd 'to be in heat' RV)

march y plwyf = rhywun sy'n rhy hael ei ffafrau efo merched

edrych mewn i lygaid ceffyl benthyg - 'look a gift horse in the mouth'

Yn Sir Gaerfyrddin, os yw merch yn treulio gormod o amser yn ffysian o flaen y drych cyn cychwyn allan, byddai rhywun yn siŵr o ddweud wrthi, "Stopith neb geffyl gwyn ei frychid arno"

frychid? = brechlyd, sef pock mark, scab

H.y. er gwaetha ei enw, nid yw ceffyl gwyn yn hollol wyn. Mae rhyw flewiach du ac ambell frycheuyn (= spot, blemish) ynddo.

a'r argraff sy'n bwysig...

Os yw'r ceffyl yn cael ei ddefnyddio i ddysgu gwers fanwl i rai ifanc, gallwn ni ei ddefnyddio hefyd i anelu gair o feirniadaeth at rywun hŷn.

Anodd tynnu cast o hen geffyl

cast = tric neu arfer ddrwg

rhywun sy wedi setlo yn ei ffyrdd...methu rhoi heibio arferion drwg

Ceffyl pren - term am fath o degan plentyn, a hefyd yn gallu cyfeirio at draddodiad gynt lle'r roedd y dorf yn cymryd pethau i'w dwylo eu hun er mwyn mynnu cyfiawnder am drosedd.

Byddai'r troseddwr yn cael ei glymu i'r ceffyl pren, sef math o ffrâm bren

er mwyn codi cywilydd arno fe

gallai landlordiaid llym gael eu cosbi fel hyn neu'r rhai oedd wedi godinebu (= fornicate), neu dadau plant llwyn a pherth

gwadu cyfrifoldebau...gwrthod cyfrannu at fagwraeth eu plant