Gwrywaidd neu fenywaidd?

Faint o eiriau Cymraeg sy'n wrywaidd?

https://twitter.com/OlraddCCC/status/1194622099911921672

e.tf = enw torfol
e.ll = enw lluosog

Carwyn Jones yn ymddiswyddo. Y dadansoddiad.

Baled y Camtreiglad

Diolch i'r Welsh Whisperer am y gân addysgiadol hon.

Dyma gân sy'n seiliedig ar stori wir (fel arfer) ac yn adrodd hanes aderyn bach sy'n trafferthu wrth siarad yn raenus a phur, ond yn llwyddo ar ôl ymarfer ac ymroddiad, i siarad yn gywir. Da iawn hi.

Noddwyd gan Heddlu'r Iaith.


Geiriau:

Pan oeddwn i yn dderyn bach yn canu yn yr ardd
Mi ganais fore dydd a nos yn eisiau deryn hardd
Hedfanais dros y moroedd gwyllt yn gwrando am y gân
Fy llygaid bach ar agor am y berffaith adar mân.
Adeiladwyd fy nyth gyda phridd gorau'r Sir
I baratoi'r llety am y berffaith gariad pur
Hedfanais yn y gwanwyn, y gaeaf a'r haf,
Tan ddaeth yr aderyn ar y diwrnod mwyaf braf.
Ond wrth i mi siarad â hi,
Clywodd yr ardd fy nghri,
Roedd safon eu hiaith yn angen bach o waith
Felly ganais fy nghân iddi hi.
'Mae dy arddodiad yn siomedig, mae dy ferfau dros y lle!
Dwyt ti ddim yn gallu treiglo gwna’i d'atgoffa di o le!
Am Ar At Gan Dan Dros Trwy Heb Hyd i Wrth O!
Os nad wyt ti'n mynd i ddysgu gwell i ti fyd am dro!'
'BORE DDA! SUT MAE PHETHAU? MAE'N DIWRNOD BRAF'
Wnes ti golli dy ganllawiau iaith yn hedfan yn yr haf?
Mae rhaid i ti ynganu’r wyddor fel y mae,
A chofiwch yr amser gyda chysyllteiriau!
Dim ond adar bach Cymraeg oedd i fod yn yr arch,
Mae'r iaith Gymraeg yn eithaf hen, dangoswch bach o barch.
Mae 'na ddosbarth gyda'r nos, ymddiheuraf am y strach
Ond allai ddim dioddef rhywun sy'n methu'r to bach.
Ond wrth i mi siarad â hi
Clywodd yr ardd fy nghri
Roedd safon eu hiaith yn angen bach o waith
Felly ganais fy nghan iddi hi
'Mae dy arddodiad yn siomedig, mae dy ferfau dros y lle!
Dwyt ti ddim yn gallu treiglo gwna’i d'atgoffa di o le!
Am Ar At Gan Dan Dros Trwy Heb Hyd i Wrth O!
Os nad wyt ti'n mynd i ddysgu gwell i ti fyd am dro!
Gwranda, rhaid i ti ddysgu neu byddai'n mynd am dro'
Ond fe fagwyd adar bach, ein teulu yn y nyth.
Beirdd a chantorion oedd yn ein plith.
Felly dysgwch y rheolau cyn i mi gwympo mas o'r nen,
Mae camddefnyddio'r ferf yn chwalu fy mhen.
Ac wedyn wrth i mi siarad â hi
Clywodd neb fy nghri!
Achos roedd safon eu hiaith wedi gwella ar ein taith,
Felly ganais fy nghân iddi hi!
Mae dy arddodiad yn arbennig, mae dy ferfau'n gywir iawn!
Mae'n bleser clywed treiglad llais a gweld atalnod llawn!
Er bod 'na eithriadau a thafodiaith pob un sir,
Erbyn hyn clywaf iaith sy'n raenus a phur,
Sydd yn bleserus os gai ddweud y gwir
Siaradwch yn gywir ar draws y tir!

I neu u?

I neu u ar ddiwedd geiriau?

• Os oes o/oe yng nghanol berfenw, > i ar y diwedd, e.e. colli; hollti; oeri; poeri
• Os oes a yng nghanol berfenw > u ar y diwedd, e.e. canu; galaru
• Os oes y neu w yng nghanol berfenw > u ar y diwedd, e.e. ffynnu; pydru; cysgu
• Os oes e yng nghanol berfenw > u ar y diwedd, e.e. credu; methu; pechu**
• Os oes w yn agos at ddiwedd berfenw > i sy’n ei ddilyn, e.e. berwi; chwerwi
• Gyda geiriau tebyg eu sain, mae berfenwau fel arfer yn gorffen gydag u, ac
enwau lluosog yn gorffen gydag i, e.e. rhestru (to list), rhestri (lists)

**OND mae eithriadau, e.e.:
peri; geni; mynegi; rhegi; pesgi; medi

Ymarfer

Cywirwch y geiriau mewn print italig os oes angen.

1. Mae nifer o ddiwinyddion blaenllaw wedi trafod araith hanesyddol Martin Luther King a gafodd ei thraddodi ar 28 Awst 1963.
2. Gellir gwneud cais am gymorth i arianni mentrau sy’n cyflawni blaenoriaethau’r llywodraeth.

3. Roeddent yn mynegu pryder y gallai cynifer o ymgeiswyr ‘annibynnol’ holltu’r bleidlais adain chwith yn yr etholiad hwnnw.
4. Mae llawer wedi gwrthwynebu’r cynlluniau diweddar i dylli am nwy yn yr ardal leol.
5. Ers sefydli’r Cynulliad, mae meysydd megis addysg ac iechyd wedi eu datganoli.
6. Y gobaith oedd y byddai’r strategaeth newydd yn lleihau rhestru aros am driniaethau llawfeddygol.

Diolch i Sgiliau Iaith y Coleg Cymraeg

Hwyl ar dreiglo!

Y Treiglad Meddal fel dych chi erioed wedi ei weld e o'r blaen.....

Cymraeg Clir: goddefol neu weithredol?

1. Cymraeg Clir ‏@Cymraeg_Clir  

   Mae Cymraeg Clir yn argymell ysgrifennu brawddegau gweithredol yn lle rhai goddefol. Pam hynny?
2. Beth yw brawddeg weithredol? Ateb: un lle mae goddrych y frawddeg yn gwneud y weithred.
3. 
   

   Ond beth yw goddrych y frawddeg? Ateb: y peth neu’r person sy’n gwneud y weithred mae’r ferf yn cyfeirio ati.

   
   
4. 
   

   Enghreifftiau: Agorodd Alun y bocs. Bydd Ffion yn ateb y ffôn. Mae’r ceffyl wedi dianc. Y goddrychau yw Alun, Ffion a’r ceffyl

   
   
5. 
   

   Beth yw brawddeg oddefol? Ateb: un lle mae goddrych y frawddeg yn ‘dioddef’ y weithred.

   
   
6. 
   

   Goddefol: lle mae rhywun arall yn gwneud rhywbeth i oddrych y frawddeg.

   
   
7. 
   

   Enghraifft o frawddeg oddefol: Dechreuwyd 50 o brojectau gan y cyngor. Nid yw goddrych y frawddeg yn gwneud rhywbeth.

   
   
8. Tair brawddeg oddefol: Cafodd y bocs ei agor gan Alun. Atebir y ffôn gan Ffion. Agorwyd drws y stabl er mwyn i’r ceffyl ddianc.

   
   
9. 

   Goddefol: Dechreuwyd 50 o brojectau gan y cyngor. Gweithredol: Dechreuodd y cyngor 50 o brojectau.

    
10. 

    Tair brawddeg weithredol: Agorodd Alun y bocs. Bydd Ffion yn ateb y ffôn. Mae’r ceffyl wedi dianc.

    
    
11. Goddefol: Trefnir y digwyddiad gan y pwyllgor.

    
    
12. 

    Gweithredol: Mae’r pwyllgor yn trefnu’r digwyddiad.

    
    
13. Gweithredol: Ysgrifennais lythyr at y cyngor.

    
    
14. Goddefol: Ysgrifennwyd llythyr at y cyngor gan Mrs Jones Gweithredol: Ysgrifennodd Mrs Jones lythyr at y cyngor.

    
    
15. Brawddegau goddefol: yn gallu swnio’n ffurfiol a stiff.

    
    
16. 
    

    Brawddegau gweithredol: yn fwy bywiog ac uniongyrchol.

Cywair - Enghreifftiau

Diolch i Ganolfan Bedwyr am y deunydd hwn.

CYWEIRIAU’R IAITH – TAFLEN 3

Darllenwch y chwe dyfyniad isod a rhowch sgôr o 1 (anffurfiol iawn) i 5 (ffurfiol iawn) am bob un. Eglurwch yn fyr ar sail ba nodweddion yr ydych yn gwneud hynny (gweler Taflen 2 am enghreifftiau posib).

1
Yn ei hanfod, yr un ddadl yw’r ddadl wrth-gynganeddol â chŵyn y bobl hynny dros y canrifoedd sydd wedi lladd ar yr iaith Gymraeg oherwydd ei bod yn sefyll yn ffordd cynnydd. O’r Llyfrau Gleision (Ni ddaw cynnydd tra phery iaith y tafarnau a’r ffeiriau) at ‘sosialaeth ryngwladol’ honedig gwleidyddion diweddar [a fynegir yn uniaith Saesneg] (Ni ddaw rhyddid tra phery iaith snobs dosbarth canol y capeli), yr un yw’r ddadl. A’r un yw’r gwallau yn y ddadl – priodolir i’r iaith gyfan nodweddion rhai o’i siaradwyr, a drysir rhwng CYFRWNG Y DWEUD A’R HYN A DDYWEDIR.

(o ‘Tacsi i’r Tywyllwch’ gan Emyr Lewis, yn Taliesin, 114 Gwanwyn 2002)

Sgôr o 1 (anffurfiol iawn) i 5 (ffurfiol iawn):
Ar sail y nodweddion:

2
Tra mod i’n eistedd yma’n sgrifennu mae hi’n agosáu at ddiwedd blwyddyn, neu at ddechrau un – a dibynnu sut y’ch chi’n edrych ar bethau – ac mae hi’n anodd peidio â bod yn ddigalon neu’n besimistaidd. Dwi’n clywed sŵn y ffair yn cynyddu yn fy nghlustiau ond teimlaf yn drist hyd at ddagrau pan ddaw Rhagfyr i gau’r drws yn glep yn nau wyneb Ionawr. Dwi’n gwybod ei bod hi’n gychwyn ar flwyddyn newydd; ail gyfle i wneud yn well wedi llanast y deuddeg mis a fu. Ond fedra’ i ddim ond teimlo’n isel o golli’r hen flwyddyn, waeth pa mor shimpil oedd hi. Ac mi wn i y bydda’ i’n gwneud addunedau dim ond er mwyn cau sŵn y gwacter allan o ‘mhen; codi fy nghalon drwy gadw cwmni i mi fy hun yn fy nűwch wrth weld blwyddyn arall yn diflannu i un o gorneli tywyll y cof.

(o ‘Clustfeinio’ gan Elinor Wyn Reynolds, yn Taliesin, 114 Gwanwyn 2002)

Sgôr o 1 (anffurfiol iawn) i 5 (ffurfiol iawn):
Ar sail y nodweddion:

3
Mae hanes diweddar pentrefi Cefnpennar a Chwmpennar yn ne Cymru, yn debyg iawn i rai o bentrefi cefn gwlad Pen Llŷn.
Dyna pam fod criw o bentrefwyr wedi teithio i fyny i Lithfaen yr wythnos ddiwetha’ gyda’u Aelod Cynulliad, Pauline Jarman, gyda’r bwriad o weld sut y gallan nhw ddysgu oddi wrth brofiadau pobol Llŷn.
Pan ddaeth y penderfyniad i gau’r ysgol leol yng Nghefnpennar yn yr 1980au, fe syrthiodd y fwyell ar y swyddfa bost a’r siop leol hefyd.
Ers hynny, mae triglion y ddau bentre’ bach yng Nghwm Cynon wedi gorfod teithio’r milltir a hanner i Aberpennar i gael nwyddau a gwasanaethau.

(o ‘Popeth yn lleol’ gan Barry Thomas yn Golwg, 14.22, Chwefror 14 2002)

Sgôr o 1 (anffurfiol iawn) i 5 (ffurfiol iawn):
Ar sail y nodweddion:

4
Mae’n swyddogol bellach. Rydyn ni’n genedl cwbl boncyrs! Fe brofwyd hynny nos Fercher a dydd Iau diwetha’. Y cyfan oedd wedi digwydd oedd ymddiswyddiad Graham Henry fel hyfforddwr ein tîm rygbi cenedlaethol, ac fe aeth pawb yn wallgo’ bost. Mi fasach chi’n credu ein bod ni o fewn trwch blewyn i ddiwedd y byd.
Roedd ein cyfryngau torfol wedi colli pob rheolaeth, ac fe aeth gwrthrychedd newyddiadurol allan drwy bob ffenest olygyddol yng Nghaerdydd. Y fath ffwlbri a diffyg cydbwysedd! Afraid dweud mwy am y gwallgofrwydd anfaddeuol.

(o ‘Y Gair Ola’ gan Gwilym Owen yn Golwg, 14.22, Chwefror 14 2002)

Sgôr o 1 (anffurfiol iawn) i 5 (ffurfiol iawn):
Ar sail y nodweddion:

5
Digwydd sylwi ar yr hysbysiad yn y Cambrian News – a chael fy nhemtio!
Hysbysiad am gais i fod yn ddyn hufen iâ yn Ynys-las dros yr haf.
Ac roedd y syniad yn apelio’n fawr.
Y traeth eang. Y bryniau oddi amgylch. Dyfroedd yr aber yn newid eu ffurf byth a beunydd. Aberdyfi rhwng môr a mynydd yr ochr draw.
Ac yn fwy na dim, marchnad helaeth – cyfle i werthu hufen iâ gorau Cymru i lu o gwsmeriaid newydd. Ehangu – dyna’r gair. Gadael y caban yma ar y prom yn Aber yn nwylo cyfaill, a chwilio am farchnadoedd gwahanol, fel mae’r ffermwyr yn ei wneud.
A phwy a ŵyr? Efallai y byddai rhywun pwysig o Tesco neu Sainsbury’s yn dod heibio ar wyliau, ac yn prynu fy hufen iâ, ac yn cael cymaint o flas arno nes…nes…
Ie, gallwn weld fy hun yn darparu hufen iâ wrth y dunnell i ryw gwmni mawr, ac yn gwneud ffortiwn i mi fy hun. Prynu tŷ newydd wedyn. Prynu car newydd sbon am y tro cyntaf erioed hefyd. Syr David efallai, gydag amser. Yr Arglwydd David?
Ond dyma fi’n rhoi’r gorau i’r holl freuddwydion ffôl. Dewch heibio eto yr haf nesaf ‘ma – bydda’ i’n dal wrthi yn y caban bach ar y prom. Oherwydd yn y bôn rwy’n gwybod fod yr hen adnod yn gwbl wir; ‘Nid yw bywyd dyn yn sefyll ar amlder y pethau sydd ganddo.’

(o ‘Ar Lan y Môr’ gan Dai Hufen Iâ yn Yr Angor, Chwefror 2002)

Sgôr o 1 (anffurfiol iawn) i 5 (ffurfiol iawn):
Ar sail y nodweddion:

6
Dyna’n fras bum pwynt damcaniaeth. Eu nodi a wnaf, a’u trafod rywbryd eto. Ond amlyga’r ymarferiad syml hwn - plentynnaidd o syml, hwyrach – yr hyn sydd amlwg ddigon i mi, sef nad oes modd i feirniad llenyddol beidio â choleddu damcaniaethau llenyddol - syniadau am werth a diben llenyddiaeth – hyd yn oed os nad yw’n mynychu cynadleddau a gynhelir dan nawdd Cymdeithas y Dyneiddwyr Rhyddfrydol.

( o ‘Camfarnu neu Garfanu Beirniad Llenyddol?’ gan Tudur Hallam yn Taliesin, 114 Gwanwyn 2002)

Sgôr o 1 (anffurfiol iawn) i 5 (ffurfiol iawn):
Ar sail y nodweddion:

Cywair - pa fath o iaith?

Diolch i Ganolfan Bedwyr am y deunydd hwn.

CYWEIRIAU’R IAITH –  BETH YW CYWAIR?

Mae anghytuno hyd yn oed ymhlith arbenigwyr; darllenwch y dyfyniadau isod:
• ‘Mewn astudiaeth ar y Gymraeg, defnyddia Clayton (1978) y label cywair (register). Ond mae i’r enw hwn hanes amrywiol yn y maes o astudio amrywiaeth iaith, ac mae tuedd i’w ddefnyddio yn label cyffredinol ar gyfer sawl math o amrywiaeth.’
Bob Morris Jones yn Ar Lafar ac ar Bapur (GAA, 1993)
• ‘I have used the term ‘style’…to refer to language variation which reflects changes in situational factors, such as addressee, setting, task, or topic. Some linguists describe this kind of language variation as ‘register’ variation. Others use the term ‘register’ more narrowly to describe the specific vocabulary associated with different occupational groups. The distinction is not always clear…’
Janet Holmes yn An Introduction to Sociolinguistics (Longman, 1992)
• ‘Register: a socially defined variety of language, e.g. scientific, legal, etc.’
(Crystal, D., Cambridge Encyclopedia of Language 2nd edition. (CUP, 1998)
• ‘Iaith fydd yn gweddu i’r gynulleidfa ac yn addas i’r pwrpas.’
(Gwefan Canolfan Bedwyr, www.bangor.ac.uk)
Pa un o’r dyfyniadau hyn sy’n apelio fwyaf atoch?

CYWEIRIAU’R IAITH – TAFLEN 1b

At ddibenion eich gwaith ysgrifennu yn y coleg, mae’n debyg mai’r diffiniad symlaf (a’r hawsaf) yw’r olaf, sef diffiniad Canolfan Bedwyr:
‘Iaith fydd yn gweddu i’r gynulleidfa ac yn addas i’r pwrpas’
Wrth ddewis y cywair priodol felly, rhaid nodi:
• Pwy yw eich cynulleidfa? (e.e. darlithydd, tiwtor, arholwr, cyd-fyfyrwyr, cyfaill) Pa mor ffurfiol/anffurfiol?
• Beth yw’r sefyllfa? (e.e. academaidd, personol, cyfeillgar, niwtral) Pa mor ffurfiol/anffurfiol?
• Beth yw’r cyfrwng? (e.e. traethawd, papur arholiad, anerchiad, adolygiad, ymateb personol, e-bost) Pa mor ffurfiol/anffurfiol?
O ddadansoddi’r gwahanol elfennau hyn a phenderfynu pa mor ffurfiol/anffurfiol yw bob un, gallwch werthuso pa gywair sy’n briodol i’ch neges chi.
Ond cofiwch:

•  Nid dau begwn â gofod mawr rhyngddyn nhw yw’r ffurfiol a’r anffurfiol, ond graddfa sy’n symud yn raddol o’r naill begwn i’r llall.

1 2 3 4 5
ANFFURFIOL --------------------------------------------------------------------------FFURFIOL

•  Yn gyffredinol iawn, bellaf oll yr ewch chi oddi wrth yr elfennau sy’n nodweddu’r iaith lafar a’r tafodieithol, agosaf oll yr ewch chi at y ffurfiol a’r ysgrifenedig. (Ond cofier am rai eithriadau llenyddol, e.e. Un Nos Ola’ Leuad, sy’n defnyddio tafodiaith i adrodd stori’r nofel.)

Ar Daflen 2 fe welwch rai elfennau sy’n nodweddu’r ffurfiol a’r anffurfiol

CYWEIRIAU’R IAITH - TAFLEN 2

Rhai elfennau sy’n nodi’r gwahaniaeth rhwng y cywair ffurfiol a’r anffurfiol

 

ANFFURFIOL	FFURFIOL
berfau cwmpasog neu beriffrastig, e.e. mae’r plant yn cerdded i’r ysgol/wneiff y plant gerdded i’r ysgol	berfau cryno e.e. cerdda’r plant i’r ysgol
ffurf amhersonol gwmpasog, e.e. cafodd y drych ei falu, malodd rhywun y drych	ffurf amhersonol gryno e.e. malwyd y drych
negyddu: dim e.e. ddarllenodd Siôn ddim y papur	ni e.e. ni ddarllenodd Siôn y papur
cwestiynau: ddarllenodd X y papur?	a ddarllenodd X y papur?
yn tydyn/on’d ŷn nhw: mae’r gwleidyddion yn gwybod pob dim, on’d ŷn nhw/yn tydyn?	oni(d): onid yw’r gwleidyddion yn gwybod pob dim?
peidiwch â … cherdded ar y glaswellt	na: na cherddwch ar y glaswellt
os: gofynnodd os oedd yr aelodau’n fodlon	a: gofynnodd a oedd yr aelodau’n fodlon
nhw	hwy/hwynt
ffurfiau ar rai ansoddeiriau e.e. gwyn, syml, byr, du ayb	wen, gwynion, seml, fer,byrion, duon ayb
defnydd helaeth ar ‘wnaeth’ a ‘ddaru’ fel berfau cynorthwyol	amser y ferf
y dyn yma/y ddynes yma/y bobl yma	hwn/hon/y bobl hyn
os mae, pan mae	os yw, pan yw
diffyg treiglad llaes e.e. ci a cath	cadw’r treiglad llaes e.e. ci a chath
dim ‘h’ o flaen llafariaid o flaen ffurfiau perthnasol y rhagenw perthynnol e.e. ein amser	cadw’r ‘h’ e.e. ein hamser

Mae rhai geiriau ac ymadroddion penodol hefyd yn medru dynodi ffurfioldeb, e.e.:
megis
oblegid
bid siwr
diau
A allwch chi feddwl am enghreifftiau pellach?

Idiomau'r wythnos - hoelio

Idiomau’r Wythnos

Hoelio

Hoel/hoelen (b) hoelion

1.      Hoelio sylw rhywun

Bydd y cynllun yn ceisio hoelio sylw ar fusnes ac arian

Hoelio sylw'r cyhoedd yng Nghymru ar hylendid bwyd da

Mae'n gyfle gwych i weithio gyda chynhyrchwyr a chyfarwyddwyr profiadol, a fydd yn gallu'ch helpu i gyfleu eich neges mewn ffordd sy'n hoelio sylw.

2.      Taro’r hoelen ar ei phen

Dwi'n meddwl roedd Damon Albarn a Peter Hitchens wedi taro hoelen ar ei phen yn eu hymateb am Live8.

Mae y dalent o daro'r hoel yu ei phen genych, Mr. Denman," ebe'r Capten,

"Mae'r bachgen wedi taro'r hoel ar ei phen," ebai yntau,

Roedd yn wastad yn bwrw’r hoelen ar ei phen ac roedd ymhlith miloedd a ymladdodd dros ei wlad, er nad oedd yn credu mewn rhyfel.

3.      Hoelion wyth

Mae'r ymadrodd yn cyfeirio at hoelion wyth modfedd sef hoelion mawr ac felly byddent yn hoelion pwysig cryf yn dal darnau pwysig mewn adeilad neu rywbeth arall.

Mae 5 cangen yng nghymdeithas Yr Hoelion Wyth, sef Sion Cwilt, Wes Wes (Gogledd Sir Benfro), Hen-Dy-Gwyn, Beca (Efailwen) ac Aberporth. Cwrdd uwaith y mis am 8 o'r glochish.

Un o hoelion wyth Cymdeithas Tai Clwyd yn dychwelyd i'r tîm.