Lluniau Iestyn

Diolch i Iestyn Hughes am sgwrs ddifyr iawn. Cliciwch yma ac yma i weld y lluniau. Cewch weld rhagor o waith Iestyn ar ei wefan yn fan hyn.

Y Swagman o Lanfihangel Ystrad

Yn dilyn ein sesiwn gyda Cen Llwyd, dyma i chi erthygl ddiddorol (Saesneg) am Joseph Jenkins:

http://www.imagesandmeanings.com/2012/08/once-not-so-jolly-welsh-swagman-story.html#axzz2k4pbzGEF

Joseph Jenkins

Undodiaeth - geirfa o'r sesiwn diwethaf

Rwy'n gobeithio i bawb fwynhau cyflwyniad Cen Llwyd am Undodiaeth. Nodais i nifer o eiriau yn ystod y sesiwn, gan gynnwys:

enwad - grŵp crefyddol sy'n arddel yr un credoau neu ddaliadau, er enghraifft y Methodistiaid, y Bedyddwyr a'r Annibynwyr. [denomination]

addoli - to worship
codi pac - mynd i ffwrdd  [pack up and go]
cefnog - cyfoethog, ariannog [wealthy, well-to-do]
cefnlen - backdrop, backcloth
dehongli - interpret
cyfyngu - culhau, crebachu, tynhau [restrict, limit, contract]
gornest - cystadleuaeth [bout, contest]
etholedig - elect [in theology]
goddefgarwch - tolerance
anghyfreithlon - illegal

Guto Ffowc

Yr oedd Guido "Guy" Fawkes, neu Guto Ffowc yn Gymraeg, (13 Ebrill 1570 – 31 Ionawr 1606), yn aelod o grŵp o Gatholigion Rhufeinig Seisnig a geisiodd gyflawni Cynllwyn y Powdr Gwn (neu'r 'Cynllwyn Pabaidd'), ymgais i chwythu i fyny Senedd Lloegr a lladd y brenin Iago I o Loegr, a thrwy hynny ddinistrio'r llywodraeth Brotestannaidd trwy ladd y pendefigion Protestannaidd, ar 5 Tachwedd 1605, digwyddiad a goffeir ar Noson Guto Ffowc. Aflwyddiannus fu'r cynllwyn.

Ganed Guto yn Efrog, a threuliodd flynyddoedd fel milwr ym myddin Sbaen. Cyflwynwyd ef i Robert Catesby, arweinydd Cynllwyn y Powdr Gwn, gan y Cymro Hugh Owen. Fel milwr profiadol, roedd ei brofiad o bwysigrwydd mawr i lwyddiant yr ymgais. Fodd bynnag, cafwyd hyd i'r powdwr gwn oedd wedi ei osod mewn seler dan y Senedd cyn i Guto gael y cyfle i'w ffrwydro. Daliwyd ef a'r cynllwynwyr eraill a chafodd ei arteithio, ei gael yn euog o deyrnfradwriaeth a'i ddienyddio tri mis yn ddiweddarach. Ysgrifennai Ffowc ei enw cyntaf yn ei ffurf Eidaleg Guido, sy'n rhoi Guto yn Gymraeg.

Tan yn ddiweddar iawn arferai plant a phobl ifanc fynd o dŷ i dŷ ddechrau fis Tachwedd gyda Guto - dymi wedi'i wneud o hen ddillad a gwellt - i hel pres at Noson Guto Ffowc. Ar y noson honno rhoddid y Guto ar ben y goelcerth a'i losgi.

[Erthgyl o Wicipedia]

cynllwyn - plot, conspiracy
pendefigion - aristocracy
arteithio - torture
teyrnfradwriaeth - high treason
dienyddio - execute
coelcerth - bonfire

Tachwedd

Tywydd S4C ‏

Oeddech chi'n gwybod mai tarddiad Tachwedd yw ''Tawch-wedd''...sy'n dweud y cyfan.

Tawch - ffurf weladwy hylif pan fydd yn troi'n nwy

Gwedd - y ffordd mae rhywun neu rywbeth yn edrych yn allanol, golwg

Niwlog, felly!

Undodiaeth

Athrawiaeth Gristnogol Brotestannaidd yw Undodiaeth neu Sosiniaeth: gelwir y rhai sy'n ei harddel yn Undodiaid. Ceir sawl enwad neu eglwys Undodaidd, yn bennaf yng ngwledydd Prydain a'r Unol Daleithiau, ond roedd llawer o'r Undodiaid cynnar heb berthyn i enwad Undodaidd ond yn hytrach yn arddel y ddysgeidiaeth, neu rannau ohoni. Gelwir Undodiaeth yn Sosiniaeth weithiau am fod y diwinydd Sosin (Socinus, 1525-1562) wedi gosod sylfeini Undodiaeth.

[athrawiaeth - doctrine, teaching - hefyd, dysgeidiaeth]
[arddel - yma: profess]
[enwad - denomination]
[diwinydd - theologian]

Nid yw'r Undodiaid yn credu yn y Drindod sanctaidd sef y Tad, Y Mab a'r Ysbryd Glân (athrawiaeth a geir yn Ariaeth hefyd). Yn hytrach credant mai dyn da oedd Iesu Grist, gan wrthod credu yn ei dduwdod. Credant yn ogystal nad oes pechod gwreiddiol ac mae rheswm dyn yn unig sydd i esbonio'r Beibl.
Credoau ynghylch Crist newid o amser John Biddle, at amser Joseph Priestley.

[Ariaeth - Arianism]
[duwdod - divinity]
[credo - creed, belief]

 

Cymru

Yng Nghymru, roedd yr Undodiaid yn gryf yn ardal Llanbedr Pont Steffan a Llandysul yn ardal Dyffryn Teifi yng Ngheredigion ac o ganlyniad fe alwyd yr ardal yn 'Sbotyn Du'. Er bychaned eu nifer, cawsant ddylanwad sylweddol ar wleidyddiaeth a diwylliant y wlad ar ddiwedd y 18fed a dechrau'r 19eg ganrif.
Mae Christadelphianiaid heddiw dal i ddilyn syniadau o Socinus ynglyn â Christ.

[Er bychaned eu nifer - although small in number]

Undodiaid Enwog

•   EVANS , THOMAS (‘ Tomos Glyn Cothi ’; 1764 - 1833 ), gweinidog Undodaidd ; g. yn Capel Sant Silyn , Gwernogle , sir Gaerfyrddin , 20 Mehefin 1764 . Ychydig o fanteision addysg a gafodd ym more oes [in early life]; bu'n was fferm am dymor byr, ac yna dilyn ei alwedigaeth fel gwehydd [weaver] . Arferai fynychu ffeiriau Morgannwg i werthu brethyn , a daeth i gyfathrach [intercourse] â beirdd Morgannwg . Yr oedd yng Ngorsedd Mynydd y Garth , Alban Hefin, 1797 . Newynai [newynu - hunger, starve] am wybodaeth er yn ieuanc, ac fe'i diwylliodd [yma educated] ei hun i fod yn llenor a bardd . Derbyniai roddion o lyfrau Saesneg oddi wrth Theophilus Lindsey yn 1792-6 . Cofleidiodd [embraced]  Undodiaeth mewn ardal lle yr oedd Calfiniaeth yn ei bri. Dechreuodd bregethu ar aelwyd ei hen gartref yn 1786 . Cymaint oedd ei sêl [zeal] dros athrawiaethau Dr. Priestley fel y llysenwid ef yn ‘ Priestley bach .’ Symudodd yn 1811 i ofalu am yr Hen Dŷ Cwrdd , Aberdâr . Yr oedd yn werinwr [gweriniaethwr? republican] a diwygiwr [reformer] eirias [white hot]. Cydymdeimlai â'r chwyldro yn Ffrainc , a hyn, yn ddiau [undoubtedly], a'i dug [led him into] i wrthdrawiad [conflict] ag awdurdodau'r Llywodraeth . Yr oedd yng ngharchar Caerfyrddin ar 19 Ionawr 1803 . Ymhlith y pamffledau, y cyfieithiadau, a'r prif lyfrau a gyhoeddwyd ganddo y mae tri rhifyn o The Miscellaneous Repository neu Y Drysorfa Gymysgedig ; An English-Welsh Dictionary neu Eir-Lyfr Saesneg a Chymraeg ; Cyfansoddiad o Hymnau, etc. ;‘ Y Gell Gymysg ’ mewn llawysgrif yn y Llyfrgell Genedlaethol . Yr oedd yn wir apostol rhyddid gwladol, cymdeithasol, a chrefyddol , ac yn arloeswr [pioneer] mudiadau diwygiadol [reforming] yn hanes a meddwl Cymru . Bu f. 29 Ionawr 1833 .
• Gwilym Marles - Bardd, ysgolhaig a gweinidog Undodaidd oedd Gwilym Marles, neu Gwilym Marlais, enw barddol y Parch. William Thomas (1834 - 11 Rhagfyr 1878). Ewythr tad y bardd Dylan Thomas oedd ef: credir y tynnodd Dylan ar gof ei dad am Wilym Marles yn ei bortread o'r Parchedig Eli Jenkins yn y ddrama Under Milk Wood.
  Roedd yn frodor o Lanybydder, Sir Gaerfyrddin. Cafodd ei addysg brifysgol yn Rhydychen. Ef oedd y gweinidog ar eglwys Llwyn Rhydowen adeg y troad allan yn 1876. Roedd yn athro preifat i'r bardd William Thomas (Islwyn) (1832-1878).
  Cyhoeddwyd casgliad o'i weithiau barddonol dan y teitl Prydyddiaeth yn 1859. Pruddglwyfus yw ei awen, ond mae ei gydymdeimlad â'r werin a'i athroniaeth Radicalaidd yn amlwg.
• Iolo Morganwg

[troad allan - eviction][pruddglwyfus - digalon, trist]
[awen - muse]

*Gwybodaeth o Wicipedia a'r Bywgraffiadur Ar-lein

Brwydr Llangyndeyrn

Rhaglen am y frwydr i achub Llangyndeyrn yn Sir Gaerfyrddin ym 1963. Cewch weld y rhaglen ar S4C yn fan hyn: http://www.s4c.co.uk/clic/e_level2.shtml?programme_id=512469914

Hefyd mae'r gymuned wedi creu gwefan ardderchog fel rhan o'r dathliadau (yma).

__________________________________

Mae hanner canrif wedi mynd heibio ers i gymuned fach amaethyddol yn Sir Gaerfyrddin ennill y frwydr i stopio cynlluniau i foddi eu tiroedd er mwyn cyflenwi dŵr i Abertawe.

[amaethyddol - agricultural, farming]

Fe fydd y rhaglen Brwydr Llangyndeyrn ar S4C nos Sul, 20 Hydref yn adrodd hanes achub Cwm Gwendraeth Fach ym 1963 trwy gwrdd â theuluoedd y bobl a oedd wrth galon y frwydr.

Cafodd yr actores Sharon Morgan ei magu yn Llandyfaelog, ychydig o filltiroedd o'r ardal amaethyddol rhwng Llangyndeyrn a Phorthyrhyd yr oedd Corfforaeth Dŵr Abertawe am ei meddiannu o dan bryniant gorfodol ym 1963. Y bwriad oedd ei boddi i greu argae i gyflenwi dŵr i ardal Cyngor Tref Abertawe.
Hi sy'n cyflwyno'r rhaglen am hanes y frwydr ac mae'n credu bod ymgyrch y gymuned hon yn un arwrol sydd mewn perygl o gael ei hanghofio.

[meddiannu - take possession]
[pryniant gorfodol - compulsory purchase]
[argae - dam]
[arwol - heroic]

Meddai Sharon Morgan, "Dyma hanes am gymuned fach Gymraeg yn herio holl bwerau'r Llywodraeth. Mae'n llenwi fi gyda hyder am beth y gall ein cymunedau ni gyflawni. Rwy'n gobeithio y bydd pobl yn gwybod yr hanes o hyn ymlaen ac yn deall y negeseuon ofnadwy o bwysig sydd yn y stori - sef y gallwn sefyll lan yn erbyn pob math o bwerau sy'n ymddangos yn hollol anorchfygol a bod unrhyw beth yn bosibl."
Ar ei siwrnai emosiynol mae Sharon Morgan yn cwrdd â theuluoedd rhai o brif ymgyrchwyr y frwydr, gan gynnwys teulu diweddar Gadeirydd y Pwyllgor Amddiffyn, y Cynghorydd William Thomas a theulu'r diweddar ysgrifennydd, y Parch W M Rees.

[anorchfygol - invincible]

Bydd yn ymweld â fferm Pant-teg i gwrdd ag un o'r ymgyrchwyr gwreiddiol Huw Williams, yn siarad ag Arwyn Richards o fferm y Llandre ac yn troi at gyfoeth o archif ffilm a phrint o'r cyfnod. Cawn atgofion R J Lillicrap, a oedd yn aelod o Gorfforaeth Dŵr Abertawe, a'r darlledwr Sulwyn Thomas, a oedd yn ohebydd ifanc gyda phapur lleol y South Wales Evening Post ar y pryd.


Mae'r ymgyrchydd Emyr Llewelyn, a oedd yn ganolog yn y frwydr ofer i achub Cwm Celyn rhag cael ei foddi i godi Llyn Tryweryn, yn disgrifio brwydr Llangyndeyrn fel un a oedd "yn safiad pwysicach nag un Tryweryn… gan iddi lwyddo a deillio o'r gymuned."

[deillio - derive, originate]

Cawn weld pam wrth ail-fyw sut y gwnaeth y bobl leol atal swyddogion Cyngor Abertawe rhag mynd ar eu tiroedd i'w mesur a'u hasesu er bod ganddynt orchymyn llys i wneud hynny.

Mae agweddau o'r stori yn debycach i nofel antur. Cawn hanes am ysbïwr ar bwyllgorau cyngor Abertawe a oedd yn rhoi gwybod i ymgyrchwyr pryd yr oedd swyddogion y cyngor yn cyrraedd. Cawn glywed sut yr oedd Jack Smith, clochydd eglwys y plwyf, yn canu'r clychau i rybuddio'r ffermwyr bod y swyddogion ar eu ffordd.

[ysbïwr - spy]

Bu'r ymgyrch mor effeithiol fel y penderfynodd y cyngor chwilio am safle llawer mwy addas a thenau ei phoblogaeth yng ngogledd y sir ger Llanymddyfri a chodi cronfa ddŵr Llyn Brianne.

Meddai'r ffermwr Huw Williams o fferm Pant-teg, "Fe fyddwn i wedi colli fy mywoliaeth i gyd - doedd 'da fi ddim byd i golli o frwydro. Yn bersonol, buaswn i wedi colli hanner can mlynedd o fywyd hapus a'r pleser o basio fe mlaen i'r genhedlaeth nesaf."