"Mae" gan Mererid Hopwood

https://www.youtube.com/watch?v=yNboFOKZaZ4 

 

Mae dail y coed
Mae border bach
Mae murmur yn yr awel
Mae un friallen fach ar lawr
Mae cân am Benrhyn Tawel
Mae parabl plant
Mae munud fach
Mae llun y gallwn glywed
Mae ifanc ffôl, mae Elen fwyn
Mae aros, ac mae myned
Mae dau gi bach
Mae tiwn Sam Tân
Mae môr â phadell ffrio
Mae Mistar Duw, mae gwely gwag
Mae…’O na bawn i yno’
Mae ger y drws y blodau tlws
Mae eiddil heb eiddilwch
Mae pishyn, pishyn, Fenws fain
A thacsi i Gwm Tawelwch
Mae dawns y glaw,
Mae’r nos yn hir
Mae’r cloc yn tipio’n araf
Mae pen y lôn
Mae cael yn ôl
Ac wedi awr dywyllaf
Dros gymoedd cul a moelni maith
Dros greigiau pen y mynydd
Drwy niwl y wawr
Mae haul ar fryn.
Daw dydd,
Daw bore newydd.
A thrwy’r holl ymynysu hwn
Mae calon Cymru’n curo
Mae ei phobl, fel y tir dan draed
Drwy’r saib yn ailegino.
Ac os o hyd mae llinell bell diderfyn
Gwn fod darfod
Mae dyddiau blin yn dod i ben
Mae amser gwell yn dyfod

Eurig Salisbury: Llythyr at Siôn Corn

Ifor ap Gwyn: Berlins Geistermauer

https://www.llenyddiaethcymru.org/ein-prosiectau/bardd-cenedlaethol-cymru/cerddi-comisiwn-ifor-ap-glyn/berlins-geistermauer/

tollti - tywallt

corlan -  lle wedi ei amgáu â chlwydi neu waliau cerrig ar gyfer cadw defaid

cyfannu - gwneud yn gyfan

tymp - appointed time

Lleisio - Ifor ap Glyn ar Flwyddyn Ryngwladol Ieithoedd Brodorol UNESCO

Llenyddiaeth Cymru a gomisiynodd y gerdd hon.


nomina si pereunt, perit et cognitio rerum
“os derfydd enwau,
derfydd hefyd dirnad pethau”.
Dwedwch felly, fawrion o wybodaeth,
ym mha fodd mae achub iaith?

Nid trwy’i chofnodi, na’i chysegru,
na chloi’i geiriau’n gacamwci gludiog
a lyno wrth y sawl
sy’n stelcian hyd ein cloddiau;

cans cadno wedi’i stwffio
yw pob Cymraeg llyfr;
ei ‘untroed oediog’ ni syfla mwy,
a’i lygaid gwydr sydd ddall.

Yn y llafar y mae ei lleufer;
a thafodau plant yw ei pharhâd.

Ifor ap Glyn
Bardd Cenedlaethol Cymru
27.1.19

dirnad - deall, dealltwriaeth
cacamwci - burdock (h.y. like locking down words with sticky burrs) 
a lyno (glynu) - that may stick
cans (canys) - achos
untroed oediog - 'one leg paused in mid-air'
ni syfla mwy - will not move (syflu) again
lleufer - light, lustre

Hanes Mair

Llongyfarchiadau mawr i Imogen Morley ar ennill cystadleuaeth limrig Eisteddfod Llandudoch gyda hanes Mair sy'n cwrdd â bachgen drwg.

Fe es i un diwrnod i’r ffair
Gorweddais i lawr ar y gwair
Daeth draw geneth bert
A chododd ei sgert
A nawr disgwyl babi mae Mair!

Sul y Mamau

Mam gan Robin Llwyd ab Owain.

https://twitter.com/BBCCymruFyw/status/1112240871163023360

Shwmae gan Catrin Dafydd

https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/amp/46912075?__twitter_impression=true

Rhwystredigaeth Sorod gan Morgan Owen

Cerdd am Merthyr.

Sorod = gwehilion, sothach, gwaelodion
diffeithwch - anialwch, difrodiad,
brennig - limpet(s)
mwgwd - mask
celanedd - slaughter
carnedd - pentwr, tomen
stragl o ddefaid ffo - straggling escaped sheep
dulwydni - du+llwyd - black greyness
llercio - oedi, loetran
camre - (yma) footsteps
breuo - fall apart, crumble
gwadn - sole of foot
erthyl - abortion, miscarriage
di-fwydod - wormless

Shwmae gan Catrin Dafydd

https://www.youtube.com/watch?v=uRPi634gcRM

Sul y Cofio: Ifor ap Glyn yn nodi canmlwyddiant y cadoediad

https://twitter.com/BBCCymruFyw/status/1061521781536755713

Ble mae fy DNA?

https://twitter.com/BBCRadioCymru/status/1008744726890237952

Gruffudd Owen a Heddlu Dyfed Powys.

Cafodd y rhaglen ei recordio ym mhencadlys Heddlu Dyfed Powys. Eurig Salisbury yw bardd preswyl Dyfed Powys ar hyn o bryd, ac mae teulu mawr gyda Ffred Ffransis.

4.7 Awr y Dydd

Dyma glip o raglen Siân Cothi. Yn anffodus, does dim sôn am bwy yw'r awdur ar wefan Radio Cymru.

https://www.bbc.co.uk/programmes/p0657k2gGallwn fod w

Gallwn fod wedi dysgu iaith.

Llythyru â ffrind newydd a fyddai’n ehangu fy ngorwelion.

Bonjour Marie-Isabelle, comment allez-vous?

Mynd ar fy ngwyliau i bentref gwledig.

Archebu baguette o’r boulangerie heb ymgynghori â llyfr.

Chwerthin gyda’r brodorion

a chanmol eu cŵn â hyder yn eu hiaith.

Ond yn lle hynny derbyniais geisiadau ffrind

gan bobl y gwyddwn na fyddwn yn eu cydnabod yn y stryd

a dilyn ambell gynnen gyhoeddus, gryptig

I really wish people would just say things to my face

a Some people really need to grow up.

Gallwn fod wedi tynnu’r beic o’r sied.

Dilyn fy nhrwyn a theimlo’r gwynt yn fy ngwallt.

Arogli’r tymhorau.

Colli sawl stôn.

Magu cyhyrau

a buddsoddi mewn leicra.

Ond yn lle hynny, sgroliais drwy luniau o brydau amheuthun,

diodydd diddorol

a smwddis hunangyfiawn.

O ie, ac edrych ar fapiau Strava

pobl sydd wedi beicio neu redeg

yn bellach na cherdda i fyth.

Gallwn fod wedi darllen nofelau

Petrograd, Awst yn Anogia, Gwen Tomos.

Ymuno â chlwb llyfrau,

cadw nodiadau i’w trafod yn fanwl,

wyneb yn wyneb.

Amsugno’r ymateb

a darllen y llyfrau eto.

Pam lai!

Ond yn lle hynny, hoffais drwy godi bawd

gadewais sylwadau diddychymyg

a rhannais farn rhywun arall.

Hyn i gyd wrth ddisgwyl am y bws.

Gallwn fod wedi dysgu i chwarae offeryn.

Y delyn efallai?

Na, rhy rhwydd.

Y delyn deires.

Ymarfer nes bod fy mysedd yn galed

a rhyddhau CD erbyn y Nadolig.

Ond yn lle hynny, gwyliais gi yn dynwared Elvis,

cath yn gwisgo sbectol haul

a gweithwraig mewn sŵ yn bugeilio pandas bach direidus.

Gallwn fod wedi trawsnewid y tŷ cyfan.

Paentio’r waliau’n lliwiau chwaethus,

Annie Sloan-io hen ddodrefn

a chreu clustogau i fatsio’r llenni.

Neu o leia hongian y llun

a ges yn anrheg pen-blwydd bedair blynedd yn ôl.

Ond yn lle hynny, edrychais ar luniau parti plu hen ffrind

yna’i lluniau priodas ac yna lluniau ei babi newydd.

A chyn cysgu, gwyliais gacen chwech haen

yn cael ei haddurno fel cactws.

Ond y broblem yw

gwn fel ffaith

pe bawn yn dod

yn ieithgi heini llengar cerddorol ac artistig

y byddai’n RHAID i’r byd ddod i wybod am hynny

a byddwn yn brolio fy llwyddiant ysgubol yn groch

dros Facebook ac Instagram a Twitter i gyd.

 M.

Ond yn lle hynny, sgroliais drwy luniau o brydau amheuthun,
diodydd diddorol
a smwddis hunangyfiawn.
O ie, ac edrych ar fapiau Strava
pobl sydd wedi beicio neu redeg
yn bellach na cherdda i fyth.

Gallwn fod wedi darllen nofelau
Petrograd, Awst yn Anogia, Gwen Tomos.
Ymuno â chlwb llyfrau,
cadw nodiadau i’w trafod yn fanwl,
wyneb yn wyneb.
Amsugno’r ymateb
a darllen y llyfrau eto.
Pam lai!
Ond yn lle hynny, hoffais drwy godi bawd
gadewais sylwadau diddychymyg
a rhannais farn rhywun arall.
Hyn i gyd wrth ddisgwyl am y bws.

Gallwn fod wedi dysgu i chwarae offeryn.

Gallwn fod wedi dysgu iaith.
Llythyru â ffrind newydd a fyddai’n ehangu fy ngorwelion.
Bonjour Marie-Isabelle, comment allez-vous?
Mynd ar fy ngwyliau i bentref gwledig.
Archebu baguette o’r boulangerie heb ymgynghori â llyfr.
Chwerthin gyda’r brodorion
a chanmol eu cŵn â hyder yn eu hiaith.
Ond yn lle hynny derbyniais geisiadau ffrind
gan bobl y gwyddwn na fyddwn yn eu cydnabod yn y stryd
a dilyn ambell gynnen gyhoeddus, gryptig
I really wish people would just say things to my face
a Some people really need to grow up.

Gallwn fod wedi tynnu’r beic o’r sied.
Dilyn fy nhrwyn a theimlo’r gwynt yn fy ngwallt.
Arogli’r tymhorau.
Colli sawl stôn.
Magu cyhyrau
a buddsoddi mewn leicra.
Ond yn lle hynny, sgroliais drwy luniau o brydau amheuthun,
diodydd diddorol
a smwddis hunangyfiawn.
O ie, ac edrych ar fapiau Strava
pobl sydd wedi beicio neu redeg
yn bellach na cherdda i fyth.

Gallwn fod wedi darllen nofelau
Petrograd, Awst yn Anogia, Gwen Tomos.
Ymuno â chlwb llyfrau,
cadw nodiadau i’w trafod yn fanwl,
wyneb yn wyneb.
Amsugno’r ymateb
a darllen y llyfrau eto.
Pam lai!
Ond yn lle hynny, hoffais drwy godi bawd
gadewais sylwadau diddychymyg
a rhannais farn rhywun arall.
Hyn i gyd wrth ddisgwyl am y bws.

Gallwn fod wedi dysgu i chwarae offeryn.
Y delyn efallai?
Na, rhy rhwydd.
Y delyn deires.
Ymarfer nes bod fy mysedd yn galed
a rhyddhau CD erbyn y Nadolig.
Ond yn lle hynny, gwyliais gi yn dynwared Elvis,
cath yn gwisgo sbectol haul
a gweithwraig mewn sŵ yn bugeilio pandas bach direidus.

Gallwn fod wedi trawsnewid y tŷ cyfan.
Paentio’r waliau’n lliwiau chwaethus,
Annie Sloan-io hen ddodrefn
a chreu clustogau i fatsio’r llenni.
Neu o leia hongian y llun
a ges yn anrheg pen-blwydd bedair blynedd yn ôl.
Ond yn lle hynny, edrychais ar luniau parti plu hen ffrind
yna’i lluniau priodas ac yna lluniau ei babi newydd.
A chyn cysgu, gwyliais gacen chwech haen
yn cael ei haddurno fel cactws.

Ond y broblem yw
gwn fel ffaith
pe bawn yn dod
yn ieithgi heini llengar cerddorol ac artistig
y byddai’n RHAID i’r byd ddod i wybod am hynny
a byddwn yn brolio fy llwyddiant ysgubol yn groch
dros Facebook ac Instagram a Twitter i gyd.

Y delyn efallai?
Na, rhy rhwydd.
Y delyn deires.
Ymarfer nes bod fy mysedd yn galed
a rhyddhau CD erbyn y Nadolig.
Ond yn lle hynny, gwyliais gi yn dynwared Elvis,
cath yn gwisgo sbectol haul
a gweithwraig mewn sŵ yn bugeilio pandas bach direidus.

Gallwn fod wedi trawsnewid y tŷ cyfan.
Paentio’r waliau’n lliwiau chwaethus,
Annie Sloan-io hen ddodrefn
a chreu clustogau i fatsio’r llenni.
Neu o leia hongian y llun
a ges yn anrheg pen-blwydd bedair blynedd yn ôl.
Ond yn lle hynny, edrychais ar luniau parti plu hen ffrind
yna’i lluniau priodas ac yna lluniau ei babi newydd.
A chyn cysgu, gwyliais gacen chwech haen
yn cael ei haddurno fel cactws.

Ond y broblem yw
gwn fel ffaith
pe bawn yn dod
yn ieithgi heini llengar cerddorol ac artistig
y byddai’n RHAID i’r byd ddod i wybod am hynny
a byddwn yn brolio fy llwyddiant ysgubol yn groch
dros Facebook ac Instagram a Twitter i gyd.

Y border bach

Diolch i Penri James  a "Crwys" am hyn:

Dacw nhw: y lili fach,
Mint a theim a mwsg,
Y safri fach a'r lafant pêr,
A llwyn o focs ynghwsg;

Dwy neu dair briallen ffel,
A daffodil, bid siŵr,
A'r cyfan yn y border bach
Yng ngofal rhyw 'hen ŵr'.

Cafodd Crwys ei eni yn 1875, a’i enw bedydd oedd William Williams, ond mi gymrodd ei enw barddol o’r capel lleol, sef Pant y Crwys. Enillodd y Goron deirgwaith a dod yn Archdderwydd hefyd. Ac yn ôl y sôn, roedd o’n dipyn o gymeriad. (Bethan Gwanas)

safri = savory

ffel = cunning, wily

Cymreictod gan Beryl Griffiths

Fe wnaeth Beryl Griffiths ysgrifennu cerdd ar gyfer Dydd Gŵyl Dewi 2018 wedi iddi ddarllen y dyfyniad:

“Welshness is a preoccupation, a political position, a form of dissent against the dominance of English culture”.

Cymreictod

Rhywle ym mhlygion y siôl a lapiwyd amdanaf,
Ym mhlethiadau ei chynhesrwydd clyd, roedd un edau,
Yn batrwm hardd, yn llinyn o geinder, yn araf
Ddirwyn yn gwlwm o berthyn, o gysylltiadau.
Aeth rhin yr edau feddal, o’i throi rhwng fy mysedd,
Yn rhan ohonof, ac wrth im fentro yn dalog
Hyd lwybrau bywyd roedd yno, a’i gafael rhyfedd
Yn dynn amdanaf, yn gysur pur, diysgog.
Ond weithiau, pan ddaw rhai i dynnu yn yr edau,
I’w datod am na welant iddi werth na harddwch,
Bydd brath yr edau’n torri i’r byw a bydd creithiau
Hen, hen friwiau’n llosgi yn danbaid yn y duwch.
Ac felly, os gofynni pa beth yw Cymreictod,
Nid safiad, na dewis, na her, hwn yw fy hanfod.

Geirfa

ceinder - harddwch, prydferthwch

dirwyn - coil, wind up

rhin - daioni neu nodd cuddiedig neu gyfrinachol; y peth hanfodol (da) y mae’r gweddill yn deillio ohono

talog - bywiog, sionc

diysgog - am rywun neu rywbeth sydd wedi’i wreiddio’n gadarn, nad yw’n siglo’n hawdd; ansigladwy, ansigledig.

torri i'r byw - cut to the quick

Pais Dinogad

Pais Dinogad, fraith fraith,

O grwyn balaod ban wraith.      balaod - pine martens (belau-belaod)   ban wraith - y mae'i waith

'Chwid, chwid, chwidogaith!'

Gochanwn, gochenyn wythgaith.    we shout, they shout, the eight in chains

Pan elai dy dad di i helia,

Llath ar ei ysgwydd, llory yn ei law,          llath - gwaywffon      llory - pastwn

Ef gelwi gŵn gogyhwg:        gogyhwg - lively, quick

'Giff, Gaff; daly, daly, dwg, dwg!'      fetch....take

Ef lleddi bysg yng nghorwg        he kills fish from his coracle

Mal ban lladd llew llywiwg.         as a lion kills small animals

Pan elai dy dad di i fynydd

Dyddygai ef pen i wrch, pen gwythwch, pen hydd,     he would bring back the head of a roebuck, a                                                                                            boar and a stag

Pen grugiar fraith o fynydd,        a speckled grouse

Pen pysg o Rhaeadr Derwennydd.      a fish from Derwennydd falls...

O'r sawl yd gyrhaeddai dy dad di â'i gigwain,     at whatever your father aimed his spear

O wythwch a llewyn a llynain,        be it a boar, a wild cat or a fox

Nid angai oll ni fai oradain.            none would escape but that had strong wings

Ceir yr hwiangerdd hon yn Llyfr Aneirin, sydd yn cynnwys testun Y Gododdin. Mae rhai yn credu ei bod yn dyddio'n ôl i'r seithfed ganrif.