Dydd Miwsig Cymru

Mae Canolfan Genedlaethol Dysgu Cymraeg wedi cyhoeddi uned arbennig o'i chwrs Uwch 1 newydd i gyd-fynd â Dydd Miwsig Cymru ar y 9fed o Chwefror 2018.

Ceir nifer o glipiau a chyfweliadau ar wefan y Ganolfan Genedlaethol yma a llwyth o adnoddau digidol eraill yma, gan gynnwys erthygl am hanes cerddoriaeth pop Cymraeg a rhestr o gigs a digwyddiadau.

Dolenni eraill:

Huw Stephens yn cyflwyno Dydd Miwsig Cymru (is-deitlau Cymraeg)

Ysgol y Strade - beth yw'ch hoff gân Gymraeg?

Ail-adeiladu Nepal

Diolch i Hansh am y clip yma.

Cwis: Mynyddoedd Cymru

Dyma i chi gwis heriol. Diolch i BBC Cymru Fyw.

Pryder am ddyfodol banciau Aberteifi

Dyma adroddiad gan Iwan Griffiths ar gyfer BBC Cymru Fyw.

Sut bydd colli canghennau banciau yn effeithio arnoch chi, a sut bydd yr effaith ar y dre a busnesau lleol?

Hanes yr iaith mewn 50 gair: Ceffyl

Anifail pedwarcarnol cryf a chyflym a chanddo fwng a cynffon, a ddofwyd gan ddyn i’w farchogaeth a hefyd i gludo beichiau ac i dynnu cerbydau, &c., march a ddisbaddwyd yn ebol. (Geiriadur Prifysgol Cymru)

Ifor ap Glyn: Ceffyl

Nodiadau

Gwyddeleg: capall

Lladin: caballus

Sbaeneg: cabalo

Ffrangeg: cheval

Gee Ceffyl Bach

https://www.youtube.com/watch?v=9_TS3ItPOEQ

Gee, geffyl bach, yn cario ni'n dau
Dros y mynydd i hela cnau;
Dŵr yn yr afon a'r cerrig yn slic,
Cwympo ni'n dau. Wel dyna i chi dric!

Cwyd Robin bach a saf ar dy draed,
Sych dy lygad, anghofio'r gwaed;
Neidiwn ein dau ar ein ceffyl bach gwyn,
Dros y mynydd, ac i lawr y glyn.

Gee, geffyl bach dros frigau y coed,
Fel y Tylwyth Teg mor ysgafn dy droed,

Carlam ar garlam ar y cwmwl gwyn;
Naid dros y lleuad, ac i lawr at y llyn.

______________

dofi = gwneud yn ddof

march, stalwyn, caseg, ebol - ond beth am y ffurfiau lluosog?

Hen air Celtaidd arall am 'ceffyl': epos

Wedi goroesi yn yr enw Epynt

"rhywun yn mynd am ei hynt", h.y. 'mynd ar ei siwrne'

Ystyr 'Epynt' felly yw epos+ hynt: lle mae ceffylau yn gallu mynd ar eu hynt

tan ddyfodiad yr injan betrol, ceffylau oedd yr unig ffordd o fynd o le i le yn gynt nag y gellid cerdded...

y ffordd orau o symud llwythau trwm

Defnyddio mwy nag un ceffyl...dyna wreiddyn yr ymadrodd "ceffyl blaen": yr un mewn pâr oedd yn arwain.

tinc beirniadol

'Mae e'n licio bod yn geffyl blaen', h.y. os na chaiff e arwain, efallai na fydd e'n barod i gydweithredu.

Creadur cydnerth yw'r ceffl - cydnerth = cryf a chytbwys

Dihareb: Ceffyl da yw ewyllys

Hynny yw, mae ein hewyllys, ein hawydd i wneud pethau'n gallu sicrhau eu bod nhw'n digwydd.

'Where there's a will, there's a way', chwedl y Sais.

Pan soniwn ni fod rhywun 'ar gefn ei geffyl', dyn ni'n cyfeirio at rywun sy wedi mynd i stêm (= to get worked up) wrth dreithio rhyw bwnc neu'i gilydd.

treithio = traethu = express, speak, declare, discuss

mae'r ddelwedd yn dod o fyd marchogaeth

mae'n anoddach gwrthsefyll rhywun sydd "ar gefn ei geffyl" o gymharu â rhywun sydd ar droed.

mae'n haws iddyn nhw fwrw yn eu blaen i siarad

mae'r gair marchogaeth ei hun yn tarddu o'r gair march, neu a bod yn fanwl gywir, y gair marchog.

marchogaeth yw'r gair am sut mae'r marchog yn rheoli'r ceffyl oddi tano.

marcho - gair yn y gorllewin am gyfathrach rhywiol  (hefyd 'to be in heat' RV)

march y plwyf = rhywun sy'n rhy hael ei ffafrau efo merched

edrych mewn i lygaid ceffyl benthyg - 'look a gift horse in the mouth'

Yn Sir Gaerfyrddin, os yw merch yn treulio gormod o amser yn ffysian o flaen y drych cyn cychwyn allan, byddai rhywun yn siŵr o ddweud wrthi, "Stopith neb geffyl gwyn ei frychid arno"

frychid? = brechlyd, sef pock mark, scab

H.y. er gwaetha ei enw, nid yw ceffyl gwyn yn hollol wyn. Mae rhyw flewiach du ac ambell frycheuyn (= spot, blemish) ynddo.

a'r argraff sy'n bwysig...

Os yw'r ceffyl yn cael ei ddefnyddio i ddysgu gwers fanwl i rai ifanc, gallwn ni ei ddefnyddio hefyd i anelu gair o feirniadaeth at rywun hŷn.

Anodd tynnu cast o hen geffyl

cast = tric neu arfer ddrwg

rhywun sy wedi setlo yn ei ffyrdd...methu rhoi heibio arferion drwg

Ceffyl pren - term am fath o degan plentyn, a hefyd yn gallu cyfeirio at draddodiad gynt lle'r roedd y dorf yn cymryd pethau i'w dwylo eu hun er mwyn mynnu cyfiawnder am drosedd.

Byddai'r troseddwr yn cael ei glymu i'r ceffyl pren, sef math o ffrâm bren

er mwyn codi cywilydd arno fe

gallai landlordiaid llym gael eu cosbi fel hyn neu'r rhai oedd wedi godinebu (= fornicate), neu dadau plant llwyn a pherth

gwadu cyfrifoldebau...gwrthod cyfrannu at fagwraeth eu plant

Ateb y Galw: Huw Edwards

BBC Cymru Fyw: Y newyddiadurwr Huw Edwards sy'n Ateb y Galw yn tro yma.

Chwith

Ifor ap Glyn sy'n esbonio hanes diddorol y gair chwith.

Codi’ch gwrychyn – raise your hackles

Llaw dde.............llaw chwith    

Chwithig..................lletchwith

Yr ochr gyferbynniol i’r dde...

Yn yr un modd – in the same way

Bydd yn chwith ar ei ôl e – byddwn yn gweld ei eisiau

Pethe’n dechrau mynd yn chwith

Yr iaith fain

Trwsgl

Amheus

Cyn canmol gormod ar y Ffrancwyr, maen nhw llawn cynddrwg â ninnau

di-dact

prin o sensitifrwydd cymdeithasol

deheuig – medrus, bod yn fedrus gyda dy ddwylo

tu chwith allan...... tu chwith ymlaen

tarddu o

rhywbeth sy’n groes i’r drefn arferol

ym myd gwleidyddiaeth

daliadau - barnau

ceidwadol

senedd-dai

llefarydd

adain chwith    adain dde

ar ddeheulaw’r llefarydd

cwmpawd

aswy

cledd – (chlé yn y Wyddeleg)  gogledd

mae hynny ‘mond yn gwneud synnwyr

adlewyrchu - reflect

dwyrain

cydnabyddiaeth - recognition