Amser dysgu Eira: y leim

Dwyieithrwydd ar waith!

"Dyma esiampl wych o fagu plentyn yn ddwyieithog. Na, dyn nhw ddim yn cael eu drysu gan ddefnyddio ddwy iaith, ond yn mynd o un i'r llall, mae'n naturiol (neges i'r twpsod sy'n dal yn credu bod dwyieithrwydd yn achosi niwed!)." David Williams

https://twitter.com/sionmun/status/1000696646903238661

Cerddoriaeth "weird" Radio Cymru

Diolch i Golwg 360 am yr erthygl hon.

Mae un o gyfansoddwyr caneuon mwya’ poblogaidd Cymru yn dweud bod y dewis o gerddoriaeth ar Radio Cymru yn “hybu ei difodiant [extermination/annihilation]”.

Mae Arfon Wyn wedi cyfansoddi’r Cân i Gymru fuddugol bedair gwaith, ac mae ‘Harbwr Diogel’, y gân fuddugol yn 2002, wedi dod yn glasur Cymraeg.

Bu hefyd mewn sawl grŵp roc-gwerin ac mae ei fand diweddaraf, Y Moniars, wrthi yn diddanu [entertain] ers chwarter canrif.

Yr wythnos hon mae’r canwr-gyfansoddwr wedi tanio trafodaeth ar wefan facebook, gyda’i sylwadau am y dewis o gerddoriaeth ar Radio Cymru.

Mae’r orsaf ar fai am chwarae cerddoriaeth “sy wedi ei anelu at yr ifanc” yn ystod y dydd pan maen nhw “i gyd yn eu hysgolion neu eu colegau”, meddai.

Ac mae’r gerddoriaeth “amhersain” [dissonant/cacophonous] yn “DIEITHRIO YN ARW y gwrandawyr ffyddlon sy’n ddinasyddion hŷn”.

Yn ôl Arfon Wyn mae “hyn yn ddolur mawr i mi gan fod y ffigyrau gwrandawyr yn gostwng”.

Ac mae ganddo rybudd i benaethiaid yr orsaf: “Bydd BBC Llundain yn rhoi llai o arian o lawer i Radio Cymru yn y diwedd ac yn hybu ei difodiant yn y pendraw”.

“Annhegwch i gerddoriaeth canol y ffordd”

Ers gosod ei sylwadau ar facebook nos Fawrth, mae Arfon Wyn yn dweud fod y BBC wedi trefnu i’w gyfarfod yr wythnos nesaf, i drafod ei bryderon.

Ac mae’r BBC wedi cadarnhau y byddan nhw yn cyfarfod y cerddor “yn fuan”.

“Mae yn rhaid bod o wedi cyffwrdd nerf,” meddai Arfon Wyn wrth golwg360.

“Mae gymaint o bobol wedi gweld [y neges] ar facebook, a gymaint wedi ei rannu… wnes i ddweud yn y neges: ‘Os ydach chi’n cytuno efo hyn, rhannwch o.’

“Ac mae yna lwythi wedi ei rannu fo…

“Dw i’n gwybod beth sydd yn taro calon pobol Cymru.

“Mae yna annhegwch i gerddoriaeth canol y ffordd.”

Ond a ydy Arfon Wyn ond yn cwyno am nad yw ei gerddoriaeth yn cael ei chwarae ar Radio Cymru?

“Maen nhw yn chwarae rhai fi, chwarae teg!

“Maen nhw yn dal i chwarae ‘Harbwr Diogel’ a ‘Cae o Ŷd’ a rhyw un neu ddwy arall.

“Ond dw i ddim yn poeni am hynny.

“Beth sy’n fy nghael i ydy bod fy mam ddim yn gwrando rŵan, mae hi wedi cael llond bol ar y miwsig – ‘amhersain’ mae hi’n ei alw fo.

“A dw i’n cytuno lot efo hi…

“Dw i wedi bod yn gwrando lot yn ddiweddar, ac ynghanol rhaglen canol y ffordd, rwyt ti’n cael blast o ryw fand hollol arbrofol, gwallgof…

“Maen nhw yn trio bod yn hip, ac yn colli cynulleidfa.”

Ymateb y BBC

Dywedodd llefarydd ar ran Radio Cymru: “Mae BBC Radio Cymru yn ymfalchio yn yr ystod eang o gerddoriaeth sydd i’w chlywed ar yr orsaf.

“Mae’r rhestr chwarae yn rhoi lle allweddol i glasuron y gorffennol a’r caneuon poblogaidd hynny sydd mor bwysig i’n gwrandawyr, ac mae ffigyrau gwrando cryf y cyfnod diwethaf yn awgrymu fod hynny’n plesio.

“Rydym hefyd yn hynod falch fod Radio Cymru yn rhoi llwyfan teilwng [deserving] i dalent newydd cerddorol Cymru.

“Serch hynny, mae cryfhau ein darpariaeth gerddorol i gynulleidfa eang yr orsaf yn destun trafod cyson ymhlith timau cynhyrchu a gyda’r diwydiant, ac mae sgyrsiau gyda’r gwrandawyr, cerddorion a labeli yn rhan bwysig o’n gwaith.”

Sylwadau

Wil: 

Wel am lol. Dwi'n meddwl fod Arfon White wedi cymysgu canol y ffordd gydag ansafonol. Os ydi Radio Cymru yn arddel ychydig o 'quality control', yna peth i ymfalchio ynddo ydi hynny siawns.

Er ei fod o'n honni i'r gwrthwyneb, mae'n anodd credu nad oes ganddo ryw fath gymhelliant personol yn hyn i gyd. I'w rant gael unrhyw fath o hygrededd mi fysa rhaid iddo fo enwi enghreifftiau yn fy marn i, h.y. pwy yw'r artistiaid "amhersain" yma a phwy yw'r artistiaid "canol y ffordd" sydd yn cael cam? Onid llawer/gormod o sylw sydd yn gwneud rhywbeth yn "ganol y ffordd" yn y lle cyntaf?

Dwi yn un sydd wedi troi at arlwy dydd Radio Cymru yn ddiweddar gan fod;
a.) y cyflwynwyr wedi gwella (sori Tommo) a
b.) y gerddoriaeth wedi gwella (sori mam Arfon Wyn)

Y nofel nesaf? Yr Eumenides, Neb Ond Ni, Yn y tŷ hwn

1. Yr Eumenides gan Daniel Davies
Gwasg Carreg Gwalch   £8.50

Nofel grafog [crafog - saracastic, sharp] am anghyfiawnder cymdeithasol, am Gymru, Ciwba, Corea a physgod cregyn.

Bywgraffiad Awdur:

Daw Daniel Davies o Lanarth yn wreiddiol ond mae bellach yn byw yn Penrhyn-coch, ger Aberystwyth. Ymysg ei nofelau mae Gwylliaid Glyndŵr (2007), Hei-Ho! (2009) ac Allez Les Gallois! (2016). Enillodd ei gyfrol Tair Rheol Anrhefn Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam a\'r Fro yn 2011, a daeth y nofel hon yn agos i\'r brig yn yr un gystadleuaeth yn 2016.

Gwybodaeth Bellach:

Roedd Gwen, Ina a Nora yn eu hwythdegau ac yn hollol sgint. Hynny yw, roedd y tair yn sgint nes iddyn nhw feddwl am gynllun anturus i wneud miloedd o bunnau ... a cheisio manteisio ar yr argyfwng tai haf yn eu pentref trwy ddulliau annisgwyl. ‘Nid wyf yn credu i mi chwerthin cymaint wrth ddarllen nofel Gymraeg ers tro’ Gareth F. Williams ‘Hawdd yw dychmygu Yr Eumenides yn cyfieithu’n ffilm boblogaidd.’ Jon Gower 

2. Neb ond Ni gan Manon Rhys
Gomer  £7.99  Enillydd y Fedal Ryddiaith 2011

Mae Dewi a Siriol yn blant arbennig - yn 'sêrs', chwedl Siriol. Mae hi'n dymuno'n ofer am gael rhedeg a dawnsio mewn pymps pinc; mae yntau'n gwrthryfela yn erbyn cael ei alw'n 'stiwpid' drwy herio pob trefn heblaw ei drefn resymol ei hun. Ac ni ŵyr neb ond nhw pa mor rhwystredig yw bod yn blentyn arbennig mewn cymdeithas sy'n mynnu labelu a thicio bocsys. 

"Dyma awdur sy'n ymddiried yn nychymyg y darllenydd."
Hazel Walford Davies

"Ceir sensitifrwydd a dyfnder eithriadol ynddo. Mae'n waith ymataliol, gwreiddiol a gwahanol..."
Branwen Jarvis

"Mae'r awdur gwreiddiol hwn yn feistr ar ddarlunio personoliaeth drwy ddeialog fewnol cymeriadau..."
Grahame Davies 

3. Yn y tŷ hwn gan Siân Northey

Gomer £9.05

Yn y Tŷ Hwn (In This House)

Bu Anna'n gaeth i'w thŷ am wythnosau a'i choes mewn plastar. Wrth i ni dreulio amser yn ei chwmni yn Nant yr Aur fe ddaw'n amlwg fod y tŷ wedi ei chaethiwo ers degawdau. Erbyn iddi gryfhau digon i allu cerdded heb ffyn baglau, mae ei gorffennol wedi newid yn llwyr. Yn ogystal â bod yn folawd [molawd - eulogy] i fan a lle, mae'r nofel delynegol [lyrical] hon yn ymdrin â chymhlethdod emosiynol cwlwm perthyn. Pencampwraig y dweud cynnil [subtle] yw Sian Northey, y math o ddweud sy'n cyfleu cymaint mwy na'r geiriau sydd ar y tudalen. Dyma awdur sy'n dilyn yr egwyddor werdd i'r llythyren drwy beidio ag afradloni  [squander] geiriau.

Adolygiadau

• "Y mae’r nofel fer hynod hon yn ymwneud â cholled a galar ond nid nofel drist mohoni.
  Fel y byddai rhywun yn ei ddisgwyl gan awdures llên ficro, mae’r dweud yn hynod gynnil yn y nofel hon. Mae’r stori yn symud yn chwim, a byr iawn ydy’r penodau. Dyma awdur sy’n parchu’i darllenydd ac sy’n fwy na pharod i awgrymu yn hytrach na dweud.
  Dyma nofel i’w mwynhau’n hamddenol a chael cyfle i dreulio amser yng nghwmni gwraig ddifyr iawn sydd, ar waethaf [= er gwaethaf] ei gorffennol, yn mwynhau gwneud y pethau bychain am mai dyna ydy cyfrinach byw ar eich pen eich hun, yn ôl Anna."
  Janet Roberts, Gwales

Lleisiau menywod o lawr y ffatri

[Erthygl wreiddiol ar wefan BBC Cymru Fyw]

O weithio mewn ffatri gwneud corsedau i greu ffrwydron mae profiadau dros 200 o fenywod oedd yn gweithio yn ffatrïoedd Cymru yn y ganrif ddiwethaf wedi eu casglu gan Archif Menywod Cymru.

Bwriad prosiect Lleisiau o Lawr y Ffatri ydy tynnu sylw at gyfraniad menywod i'n diwydiannau gweithgynhyrchu [=manufacturing].

"Er bod arwyddocâd y diwydiannau gweithgynhyrchu i economi Cymru yn y cyfnod wedi'r Ail Ryfel Byd yn cael ei gydnabod, caiff cyfraniad allweddol y menywod ynddynt eu hanwybyddu droeon," meddai Catrin Stevens, cydlynydd prosiect Lleisiau o Lawr y Ffatri gan Archif Menywod Cymru.
Cyn i'r atgofion fynd yn angof mae'r archif wedi gwneud 210 o gyfweliadau, 60 yn y Gymraeg, gyda menywod yn disgrifio bywyd a gwaith mewn 208 o ffatrïoedd gwahanol. Fe fyddan nhw i'w cael ar wefan newydd Lleisiau o Lawr y Ffatri.

Dyma rai o leisiau a phrofiadau menywod Cymru oedd yn rhan o'r prosiect:

Ffatri 'Tic Toc', Ystradgynlais

"O'dd pawb wrth eu bodd i ga'l swydd 'na achos o'dd dim byd 'ma ... dim byd i ferched erioed ... ar wahân i fynd i sgrwbo neu rywbeth fel'na. One pound two and six o'dd 'y 'nghyflog cynta' i. O'n i'n meddwl bo fi'n gyfoethog!" - Joyce Evans

Roedd ffatri gwneud oriorau (watches) Anglo-Celtic Co. Ltd. yn Ystradgynlais yn cael ei adnabod yn lleol fel 'ffatri Tic Toc'. Roedd yn cyflogi cannoedd o bobl o Gwm Tawe, Dyffryn Aman a Dyffryn Dulais.

Roedd angen gwaith manwl iawn i gynhyrchu'r oriaorau ac roedd mwyafrif y gweithlu yn fenywod.

Ffatri ddillad Alan Paine, Rhydaman

"O'dd e fel jail sentence… O'ch chi'n eistedd yn eich sêt ac yn 'neud yr un peth o fore gwyn tan nos. O'ch chi'n mynd i ga'l cino, ac o'ch chi'n dod nôl a neud yr un peth. Ac o'ch chi'n mynd gatre. Ac oedd e fel ... o'n i'n teimlo fel 'sen i mewn bocs." - Nan Morse

Cwmni Seisnig yw Alan Paine ond roedd ganddo weithwyr yn Rhydaman o'r 1940au hyd at 2001.

Mae'n debyg fod siwmperi a chardigans gwlân y cwmni wedi eu gwisgo gan Edward VIII, chwaraewyr Wimbledon, tîm rhwyfo Rhydychen a George Mallory ar ei daith drychinebus i ben Everest yn 1924.

Ffatri Bop Corona, Porth, Rhondda

"O'dd dwy oferól 'da ni ac un pâr o glocsie. Os elen ni mas amser cinio, o'n nhw'n gallu clywed ni'n dod filltir bant ... O'n nhw i gyd yn gwbod bod ni'n dod o Corona, oherwydd y clocsie." - Maureen Jones

Roedd ffatri bop Thomas ac Evans yn y Porth yn gwmni enwog ar ddechrau'r 20fed ganrif oedd yn gwerthu pop Corona dros Brydain. Caeodd y cwmni yn 1987 a bu'r adeilad wedyn yn stiwdio deledu a cherddoriaeth i gwmni Avanti am 10 mlynedd.

Ffatri Gorsedau, Caernarfon

"Llawr concrit oedd o, ac oedd 'na lwch yna, calch oddi wrth y corsets. A dyn yn dod â dŵr i mewn, mewn watering can.

"Wedyn oedd o'n mynd rownd y lle fel 'na a watero'r llawr, er mwyn cadw'r llwch i lawr.

"Ac oedd hi'n oer yno, doedd 'na ddim heating, na dim byd, 'sti. Ond i fyny'r grisiau, oedd 'na ffenestri tŷ gwydr a pan oedd hi'n haf, oedd hi'n berwi. Oedden ni'n cael ein cwcio'n fyw." - Dilys Wyn Jones.

Roedd ffatri gorsedau Caernarfon hefyd yn cael ei hadnabod fel y 'ffatri staes'.

Hufenfa Felin Fach, Ciliau Aeron, Ceredigion

Un o staff yr hufenfa oedd Meiryl James. Mae i'w gweld yn y llun uchod, ar y dde, yn profi llaeth ar y dec yn yr Hufenfa, tua 1959.

Agorodd Hufenfa Felin Fach gan y Bwrdd Marchnata Llaeth yn 1951. Gan dderbyn llaeth o 2,000 o ffermydd lleol roedd yn ganolfan ar gyfer dosbarthu llaeth a chynhyrchu menyn a llaeth powdr.

Ffatri Ffrwydron Cookes, Penrhyndeudraeth

"Ni chefais ysgol uwch na choleg ond bu gweithio yn y gwaith yn brofiad ac yn agoriad llygad ac roedd cymeriadau annwyl a chlyfar i'w canfod yn ein mysg." - Susie Jones

Roedd y ffatri'n eiddo i Cookes Explosives Ltd ac yn creu ffrwydron ar gyfer y rhyfel gan roi hwb mawr i economi'r ardal ar y pryd. Fe gaeodd y ffatri yn 1997 ac mae nawr yn safle i warchodfa natur.

Roedd ffrwydriad yn y ffatri yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ac fe ysgrifennodd athrawes o Minffordd, o'r enw Catherine Williams, am y digwyddiad mewn llythyr at ei chyfneither yn 1915.

Gwaith tunplat y Mansel, Aberafan

"Wedodd 'n whâr i o'dd yn gwitho 'na ar y pryd, wrth y rheolwr mod i'n edrych am waith, a wedodd e 'Faint yw 'i hoedran hi?'

"'14 wedodd hi..... '. 'Faint yw 'i hoedran hi?' wedodd e 'to. 'O.... 16!' wedodd hi. Felly dechreues i witho yn gwaith tun y Mansel... ond o'dd e'n galed iawn." - Isabel Thomas

Yn wahanol i'r gwaith dur gerllaw ym Mhort Talbot, lle nad oedd prin ddim merched yn gweithio, roedd rhai elfennau o waith tunplat yn cael ei ystyried yn addas i fenywod.

Fe gollodd Gwaith Tunplat y Mansel nifer fawr o ddynion i ymgyrchoedd recriwtio'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn y 19eg ganrif roedd tua hanner y tunplat a gynhyrchwyd yn y byd yn dod o Lanelli a'r ardaloedd gerllaw.

Ffatri Byjamas Aykroyd, Y Bala

"Dw i'n cofio y tro cyntaf, y cyflog cyntaf ges i oedd £11 a rhywbeth am 40 awr. Ond oedd o'n lot o bres." - Catherine Parry

Roedd ffatri gwneud pyjamas Aykroyd yn cyflogi dros 60 o weithwyr lleol yn y Bala pan gaeodd yn 2007 wrth i'r cwmni fuddsoddi mwy yn eu gweithlu yn China. Er hynny, mae ganddyn nhw ganolfan yn dal i fod yno.

Dewch at eich gilydd

Clasur Edward H Dafis - https://www.youtube.com/watch?v=XS72OfP7584

Dewch at eich gilydd

 Dewch at eich gilydd

Dewch at eich gilydd

Dewch at eich gilydd yn gytun x2

Wrth chwilio am y fflam sy’n cynnau yn dy galon

A disgwyl diwedd ar y gorthrwm a’r straen      [gorthrwm – repression, oppression]

Paid edrych i’r dyfnderoedd gwag sy nghefn dy feddwl

Nid wrth dy hunan gei di’r llwybr ymlaen

Dewch at eich gilydd

Dewch at eich gilydd x3

Fe ddaw y dydd pan welwn degwch yn y chwarel

Cladda’r amheuon a ffarwelia a chwant

Chwala y muriau llwyd tu ol i ddrws dy mennydd

Clyw eiriau doeth a ddaw o enau y plant

Dewch at eich gilydd

 Dewch at eich gilydd

 Dewch at eich gilydd yn gytun …..

Dwy law yn erfyn sydd yn y darlun   [erfyn – supplicate]

Wrth ymyl fy ngwely i

Bob bore a nos mae gweddi’n un dlos    [gweddi – prayer]

 Mi wn er na chlywaf hi.

"Heriau'n wynebu'r gymuned hoyw yng Nghymru o hyd"

Diolch i Golwg360 am y stori hon.

Mae yna “ddiffyg trafodaeth” ar faterion hoyw wedi bod ymhlith y Cymry Cymraeg yn y gorffennol, yn ôl un ymgyrchydd ifanc.

Mae Iestyn Wyn yn gweithio i elusen Stonewall, mudiad sy’n ymgyrchu dros faterion pobol hoyw, lesbiaid, pobol ddeurywiol a thrawsrywiol [LHDT neu LGBT yn Saesneg], yn dweud bod angen i’r gymuned hoyw fod yn weledol o fewn y diwylliant Cymraeg.

Ac fel dyn hoyw ei hun, yn hanu o Fôn ond bellach yn byw yng Nghaerdydd, mae’n dweud ei fod wedi cael problemau yn derbyn ei rywioldeb, am fod bod yn hoyw yn cael ei ystyried yn rhywbeth negyddol.

Mae’n siarad â golwg360 wrth lansio cynllun newydd, ‘Mas ar y Maes’, sef rhaglen o ddigwyddiadau yn yr Eisteddfod Genedlaethol eleni i dynnu sylw a cynyddu dealltwriaeth o brofiad pobol hoyw drwy gyfrwng y Gymraeg.

“Mae troseddau casineb yn erbyn pobol LHDT ar ei fyny, ac ar yr uchaf ar gofnod,” meddai, “ac mae yna sawl rheswm am hynny.

“A phan ydan ni’n meddwl am brofiad pobol ifanc mewn ysgolion, mae 90% o’n pobol LHDT ni yn parhau i glywed y gair ‘hoyw’” mewn cyd-destun negyddol, felly, ‘that’s so gay’… ei ddefnyddio fo fel rhywbeth sarhaus.

“Gallwn ni ddweud ein bod ni wedi symud ymlaen yn ddeddfwriaethol o ran hawliau pobol LGBT, ond mae yna dal ffordd i fynd.”

Y ddinas v cefn gwlad

“Mae’r cwestiwn o ran yr elfen ddinesig a chefn gwlad yn un anodd i raddau, does yna ddim ystadegau cadarn, caled yn cyfleu’r profiad yna o ran agweddau cefn gwlad a dinesig,” meddai Iestyn Wyn wedyn.

“Ond un peth alla’ i ddweud yn sicr, yw bod yna ddiffyg gwelededd [visibility] o faterion LGBT – a hynny fwyfwy yng nghefn gwlad.

“Yn amlwg mae yna ddiffyg poblogaeth neu wahaniaeth mewn poblogaeth yn rhan o’r rheswm yna, pan rydyn ni’n edrych ar gefn gwlad Cymru pan oeddwn i’n tyfu fyny, roedd gennyf i deulu cefnogol iawn, roedd gen i gymuned gefnogol iawn yn athrawon, ffrindiau ac yn y blaen.

“Fe wnes i wynebu heriau, ges i fy mwlio er enghraifft, fel lot o bobol eraill am resymau gwahanol. Un neu ddau o bobol hoyw roeddwn i’n nabod… roedden nhw’n cael eu cyfeirio at eu henw cyntaf a wedyn yn sbesiffig eu rhywioldeb nhw, neu air sarhaus i gyd-fynd â’u henw nhw.

“Pan ydach chi’n tyfu fyny a gweld pobol ddim yn parchu pobol am bwy ydyn nhw… yn bendant doeddwn i ddim eisiau bod yn hoyw, oherwydd roeddwn i’n meddwl bod o’n rhywbeth ofnadwy. Dyna pam mae cael modelau rôl amlwg a chael y materion yma allan yn weledol yn bwysig.”

Pa mor debyg yw'r Gymraeg, Cernyweg a Llydaweg?

https://twitter.com/BBCCymruFyw/status/999590692145057798