Cwis: Merched mewn llenyddiaeth

https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/51767543

Drudwen: Menywod Hanes Cymru

Bellach mae 55 cofnod sy'n cofnodi 58 menyw anghofiedig o hanes Cymru ar gael i'w darllen ar wefan Prosiect Drudwen! 

Hoffech chi helpu ehangu'n dealltwriaeth o hanes menywod Cymru? Anfonwch DM os hoffech chi gyfrannu blogiad, neu ebostiwch prosiectdrudwen@gmail.com

https://drudwen.tumblr.com/ 

Hanes rhai o'r menywod i gael eu carcharu dros yr iaith

BBC Radio Cymru: https://www.bbc.co.uk/sounds/play/m0007ptj

Menywod a fu yn y carchar dros yr iaith

Ydych chi'n nabod rhai ohonyn nhw?

https://twitter.com/heddgwynfor/status/1111413172915720192

Dyma adroddiad BBC Cymru Fyw ar aduniad y saith a wnaeth safiad dros yr iaith:

https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/amp/47776052?__twitter_impression=true

Hanes Morfudd Eryri

Ganwyd Morfudd Eryri, ieithydd, cyfiethydd, bardd ac eisteddfodwraig yn Barmingham, Suffolk ar 13eg Chwefror 1839. Dyma ei hanes:

Ganwyd hi yn Barmingham, Suffolk, yr ieuengaf o 20 o blant Thomas Fison, a Charlotte, ei ail wraig, 14 Chwefror 1839. Addysgwyd hi yn Llundain a Cheltenham ac ar y Cyfandir; aeth i fyw at frawd iddi yn Rhydychen, ac enillodd feistrolaeth ar nifer o ieithoedd, gan gynnwys y clasuron. Dechreuodd hefyd ymddiddori yn y Gymraeg dan gyfarwyddyd y Dr. Charles Williams, prifathro Coleg Iesu.

Yn 1871 priododd David Walter Thomas , a magwyd eu plant (dau fab a thair merch) yn Gymry da. Un o'i meibion oedd yr offeiriad a'r ysgolhaig Evan Lorimer Thomas. Ymdaflodd i'r bywyd Cymreig; cynhaliai ddosbarthiadau nos ar gyfer chwarelwyr yr ardal, a rhoddi llawer ohonynt ar ben y ffordd. Cystadlai hefyd mewn eisteddfodau, ac yn eisteddfod genedlaethol Caerdydd, 1883, hyhi a enillodd yng nghystadleuaeth y bryddest gyda chân Saesneg i Landaf. Bu'n flaenllaw hefyd yn yr ymdrechion i ddiwygio'r eisteddfod genedlaethol yn y 70au a'r 80au. Yn 1884 ymgeisiodd am gadair yr ieithoedd modern yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor, a bu bron â chael ei hethol.

Bu farw 21 Chwefror 1920 yn Nyffryn Ardudwy, a'i chladdu yng Nghaergybi. 

Diolch i'r Bywgraffiadur

Pwy wnaeth?

https://www.youtube.com/watch?v=UYb_RYjCT2o

Lleisiau menywod o lawr y ffatri

[Erthygl wreiddiol ar wefan BBC Cymru Fyw]

O weithio mewn ffatri gwneud corsedau i greu ffrwydron mae profiadau dros 200 o fenywod oedd yn gweithio yn ffatrïoedd Cymru yn y ganrif ddiwethaf wedi eu casglu gan Archif Menywod Cymru.

Bwriad prosiect Lleisiau o Lawr y Ffatri ydy tynnu sylw at gyfraniad menywod i'n diwydiannau gweithgynhyrchu [=manufacturing].

"Er bod arwyddocâd y diwydiannau gweithgynhyrchu i economi Cymru yn y cyfnod wedi'r Ail Ryfel Byd yn cael ei gydnabod, caiff cyfraniad allweddol y menywod ynddynt eu hanwybyddu droeon," meddai Catrin Stevens, cydlynydd prosiect Lleisiau o Lawr y Ffatri gan Archif Menywod Cymru.
Cyn i'r atgofion fynd yn angof mae'r archif wedi gwneud 210 o gyfweliadau, 60 yn y Gymraeg, gyda menywod yn disgrifio bywyd a gwaith mewn 208 o ffatrïoedd gwahanol. Fe fyddan nhw i'w cael ar wefan newydd Lleisiau o Lawr y Ffatri.

Dyma rai o leisiau a phrofiadau menywod Cymru oedd yn rhan o'r prosiect:

Ffatri 'Tic Toc', Ystradgynlais

"O'dd pawb wrth eu bodd i ga'l swydd 'na achos o'dd dim byd 'ma ... dim byd i ferched erioed ... ar wahân i fynd i sgrwbo neu rywbeth fel'na. One pound two and six o'dd 'y 'nghyflog cynta' i. O'n i'n meddwl bo fi'n gyfoethog!" - Joyce Evans

Roedd ffatri gwneud oriorau (watches) Anglo-Celtic Co. Ltd. yn Ystradgynlais yn cael ei adnabod yn lleol fel 'ffatri Tic Toc'. Roedd yn cyflogi cannoedd o bobl o Gwm Tawe, Dyffryn Aman a Dyffryn Dulais.

Roedd angen gwaith manwl iawn i gynhyrchu'r oriaorau ac roedd mwyafrif y gweithlu yn fenywod.

Ffatri ddillad Alan Paine, Rhydaman

"O'dd e fel jail sentence… O'ch chi'n eistedd yn eich sêt ac yn 'neud yr un peth o fore gwyn tan nos. O'ch chi'n mynd i ga'l cino, ac o'ch chi'n dod nôl a neud yr un peth. Ac o'ch chi'n mynd gatre. Ac oedd e fel ... o'n i'n teimlo fel 'sen i mewn bocs." - Nan Morse

Cwmni Seisnig yw Alan Paine ond roedd ganddo weithwyr yn Rhydaman o'r 1940au hyd at 2001.

Mae'n debyg fod siwmperi a chardigans gwlân y cwmni wedi eu gwisgo gan Edward VIII, chwaraewyr Wimbledon, tîm rhwyfo Rhydychen a George Mallory ar ei daith drychinebus i ben Everest yn 1924.

Ffatri Bop Corona, Porth, Rhondda

"O'dd dwy oferól 'da ni ac un pâr o glocsie. Os elen ni mas amser cinio, o'n nhw'n gallu clywed ni'n dod filltir bant ... O'n nhw i gyd yn gwbod bod ni'n dod o Corona, oherwydd y clocsie." - Maureen Jones

Roedd ffatri bop Thomas ac Evans yn y Porth yn gwmni enwog ar ddechrau'r 20fed ganrif oedd yn gwerthu pop Corona dros Brydain. Caeodd y cwmni yn 1987 a bu'r adeilad wedyn yn stiwdio deledu a cherddoriaeth i gwmni Avanti am 10 mlynedd.

Ffatri Gorsedau, Caernarfon

"Llawr concrit oedd o, ac oedd 'na lwch yna, calch oddi wrth y corsets. A dyn yn dod â dŵr i mewn, mewn watering can.

"Wedyn oedd o'n mynd rownd y lle fel 'na a watero'r llawr, er mwyn cadw'r llwch i lawr.

"Ac oedd hi'n oer yno, doedd 'na ddim heating, na dim byd, 'sti. Ond i fyny'r grisiau, oedd 'na ffenestri tŷ gwydr a pan oedd hi'n haf, oedd hi'n berwi. Oedden ni'n cael ein cwcio'n fyw." - Dilys Wyn Jones.

Roedd ffatri gorsedau Caernarfon hefyd yn cael ei hadnabod fel y 'ffatri staes'.

Hufenfa Felin Fach, Ciliau Aeron, Ceredigion

Un o staff yr hufenfa oedd Meiryl James. Mae i'w gweld yn y llun uchod, ar y dde, yn profi llaeth ar y dec yn yr Hufenfa, tua 1959.

Agorodd Hufenfa Felin Fach gan y Bwrdd Marchnata Llaeth yn 1951. Gan dderbyn llaeth o 2,000 o ffermydd lleol roedd yn ganolfan ar gyfer dosbarthu llaeth a chynhyrchu menyn a llaeth powdr.

Ffatri Ffrwydron Cookes, Penrhyndeudraeth

"Ni chefais ysgol uwch na choleg ond bu gweithio yn y gwaith yn brofiad ac yn agoriad llygad ac roedd cymeriadau annwyl a chlyfar i'w canfod yn ein mysg." - Susie Jones

Roedd y ffatri'n eiddo i Cookes Explosives Ltd ac yn creu ffrwydron ar gyfer y rhyfel gan roi hwb mawr i economi'r ardal ar y pryd. Fe gaeodd y ffatri yn 1997 ac mae nawr yn safle i warchodfa natur.

Roedd ffrwydriad yn y ffatri yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ac fe ysgrifennodd athrawes o Minffordd, o'r enw Catherine Williams, am y digwyddiad mewn llythyr at ei chyfneither yn 1915.

Gwaith tunplat y Mansel, Aberafan

"Wedodd 'n whâr i o'dd yn gwitho 'na ar y pryd, wrth y rheolwr mod i'n edrych am waith, a wedodd e 'Faint yw 'i hoedran hi?'

"'14 wedodd hi..... '. 'Faint yw 'i hoedran hi?' wedodd e 'to. 'O.... 16!' wedodd hi. Felly dechreues i witho yn gwaith tun y Mansel... ond o'dd e'n galed iawn." - Isabel Thomas

Yn wahanol i'r gwaith dur gerllaw ym Mhort Talbot, lle nad oedd prin ddim merched yn gweithio, roedd rhai elfennau o waith tunplat yn cael ei ystyried yn addas i fenywod.

Fe gollodd Gwaith Tunplat y Mansel nifer fawr o ddynion i ymgyrchoedd recriwtio'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn y 19eg ganrif roedd tua hanner y tunplat a gynhyrchwyd yn y byd yn dod o Lanelli a'r ardaloedd gerllaw.

Ffatri Byjamas Aykroyd, Y Bala

"Dw i'n cofio y tro cyntaf, y cyflog cyntaf ges i oedd £11 a rhywbeth am 40 awr. Ond oedd o'n lot o bres." - Catherine Parry

Roedd ffatri gwneud pyjamas Aykroyd yn cyflogi dros 60 o weithwyr lleol yn y Bala pan gaeodd yn 2007 wrth i'r cwmni fuddsoddi mwy yn eu gweithlu yn China. Er hynny, mae ganddyn nhw ganolfan yn dal i fod yno.

Tair - cyfres o ddramâu unigol ar S4C

Cyfrinachau, cariad, celwyddau. Yr Hydref hwn daw tair drama wreiddiol i S4C sy'n camu mewn i feddyliau cymeriadau cymhleth. Bydd Tair yn codi'r chwyddwydr [= magnifying glass] ar fywydau cyfrinachol, yn rhoi llais i'r ochr dywyll ac yn cynnig cyfle i chwerthin.

Dyma dair drama newydd, wedi eu creu gan awduron a chyfarwyddwyr gwahanol, sy'n mentro i dir newydd ac yn rhoi llwyfan i rai o actorion gorau Cymru. Caiff y tair eu darlledu ar nosweithiau Sul am 9.00, heb unrhyw hysbysebion i darfu [tarfu = torri ar draws] ar lif y straeon.

Mae'r ddrama gyntaf yn seiliedig ar nofel Jerry Hunter, Gwreiddyn Chwerw, ac yn trafod effaith un digwyddiad tyngedfennol [am rywbeth sy'n penderfynu ffawd/tynged rhywun] ym mywyd gŵr a gwraig yng nghefn gwlad Eryri ar ddechrau'r ugeinfed ganrif.

Darlledir y ddrama gyntaf, Yr Oedi, nos Sul 5 Hydref, 9.00 ar S4C.

Pan gaiff mab hir-ddisgwyliedig ei eni i Mari (Rhian Blythe) a Tomos (Dyfan Dwyfor), mae bywyd yn ymddangos yn berffaith. Ond buan iawn mae pethau'n cael eu troi ben i waered wrth i un frawddeg fach drawsnewid popeth.

Yn y fonolog ddirdynnol  [= poenus ofnadwy, arteithiol] hon sydd wedi ei chyfarwyddo gan Siôn Humphreys, mae Rhian Blythe yn mynnu sylw [=comes to the fore] fel Mair ac mae ei phortread yn llawn tensiynau ac yn ymdrin â themâu oesol: euogrwydd, cywilydd, cenfigen ac edifeirwch [= cyflwr o fod yn ddrwg gennych am ryw ddrygioni].

awlfraint © Gwerin (www.gwerin.com) 2005 - 2014. Cedwir pob hawl.

Catrin Mara a Shelley Rees sy'n serennu yn yr ail ddrama, Cariad Erin, nos Sul, 12 Hydref. Yn ddoniol iawn ar y wedd gyntaf, troedio'r llafn cul [= narrow blade, i.e. tightrope] rhwng y llon a'r lleddf [hapusrwydd a thristwch] mae'r stori hon, wrth i ni gael sbecian [cymryd pip] i bob cornel o fywyd personol, paradocsaidd Erin - digrifwraig standup Gymraeg sy'n dal i dorri ei chalon wedi ysgariad.

Mae sgript frathog [yn brathu/cnoi, chwerw] Siân Naomi a Meirion Davies yn llwyddo i rewi chwerthiniad mewn chwinciad, ac mae cyfarwyddyd Mei Williams, sy'n cyfarwyddo drama am y tro cyntaf, yn dod â byd lliwgar Erin a Jo yn fyw. Dyma ddrama fywiog sy'n llawn cyffro bywyd go iawn.

Yna ar nos Sul, 19 Hydref, Eiry Thomas sy'n rhoi perfformiad caboledig [graenus] fel Ceinwen yn Tic Toc, drama gomedi dywyll iawn wedi ei hysgrifennu a'i chyfarwyddo gan Delyth Jones.

Eiry Thomas

Yn gaeth i'w chadair o flaen y tân mae Ceinwen mewn stad barhaol o alar am aelodau eraill ei theulu, sydd wedi marw fesul un. Ond o dipyn o beth, i gyfeiliant gwallgo' tician y clociau sy'n plastro'r mur, daw'n amlwg bod sawl cyfrinach ddychrynllyd yn llechu [ymguddio, cwato] rhwng y pedair wal.

awlfraint © Gwerin (www.gwerin.com) 2005 - 2014. Cedwir pob hawl.rhwng y pedair wal…

"Mae'n wych cael cyflwyno gwaith gwreiddiol newydd i'r gynulleidfa, a hwnnw'n waith o safon," meddai Gwawr Martha Lloyd, comisiynydd drama S4C. "Mae'r straeon hyn fel clymau  [cwlwm - knot - lluosog] sy'n cael eu datod [= datglymu] i ni yn araf bach; maen nhw'n afaelgar [gafaelgar  = yn cydio yn y dychymyg neu’r teimladau] a ffraeth [= dweud pethau sy’n graff ac yn ddoniol yr un pryd], weithiau'n ddoniol ac weithiau'n sinistr.

"Rydym ni mor ffodus bod yma ddramodwyr, cyfarwyddwyr ac actorion anhygoel o dalentog ar ein stepen ddrws, ac mae Yr Oedi, Cariad Erin a Tic Toc yn rhoi cyfle iddyn nhw ddangos hyd a lled eu sgiliau, a chymaint maen nhw'n gallu ei wneud.

"Dyma dair drama gwbl unigryw ac rydym yn falch iawn o allu rhoi llwyfan iddynt ar S4C."