Trafod uno cynghorau wrth edrych ar ddyfodol y Gymraeg

Mae cyn Aelod Seneddol wedi awgrymu creu un cyngor rhanbarthol ar gyfer y gorllewin, wrth i ddyfodol cymunedau Cymraeg gael ei drafod mewn cynhadledd yng Nghaernarfon ddydd Gwener.

Un o'r siaradwyr yn y gynhadledd yw Adam Price, cyn aelod seneddol Plaid Cymru, Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr, sy'n awgrymu uno broydd Cymraeg y gorllewin dan ofal un cyngor mawr.

 

Bydd Leighton Andrews AC, y gweinidog sydd â chyfrifoldeb am yr iaith Gymraeg, yn annerch y digwyddiad - sy'n cael ei gynnal gan bartneriaeth 'Hunaniaith' yn Galeri, Caernarfon.

Cafodd y gynhadledd ei threfnu yn dilyn cyhoeddi ystadegau'r cyfrifiad a oedd yn dangos fod canran siaradwyr Cymraeg wedi gostwng ers 2001, gan amlygu fod y degawd nesaf yn gyfnod allweddol i ddyfodol yr iaith.

Pwrpas y digwyddiad yw trafod y ffactorau sy'n dylanwadu ar sefyllfa'r iaith Gymraeg. 

Ymhlith y materion dan sylw mae ymrwymiad Llywodraethol a deddfwriaethol, addysg Gymraeg a dwyieithog, cyfleoedd economaidd, tai a defnydd o'r Gymraeg yn gymdeithasol.

Cynghorau rhanbarthol

Mewn cyfweliad ar y Post Cynta fore Gwener, awgrymodd Adam Price bod 'na achos dros sefydlu un awdurdod rhanbarthol ar gyfer gorllewin Cymru, ac y byddai hynny'n hwb i'r iaith a'r economi yn yr ardaloedd hynny.

Meddai: "Mae angen strategaeth sy'n adfywio'r iaith ond mae angen strategaeth sy'n adfywio'r economi...yr unig ffordd i adfer yr iaith yn y gorllewin yw i adfer yr economi yn y pendraw.

Ychwanegodd ei bod yn anorfod y byddai awurdodau lleol yn cael eu had-drefnu o fewn y pum mlynedd nesa' a bod angen manteisio ar hynny o ran hybu'r iaith Gymraeg.

"Be' hoffwn i weld ydy defnyddio'r cyfle euraid hwn i uno'r broydd Cymraeg ar hyd y gorllewin, o Benllech i Borth Tywyn, a chreu un awdurdod rhanbarthol grymus ar gyfer y gorllewin. Cyngor fydd yn gallu mynd â'r maen i'r wal," meddai Mr Price.

Cafodd y gynhadledd ddydd Gwener ei threfnu gan bartneriaeth Hunaniaith.

Dywedodd y Cynghorydd Dyfed Edwards, Arweinydd Cyngor Gwynedd a chynrychiolydd Hunaniaith: "Sefydlwyd Hunaniaith yn 2009 fel partneriaeth strategol i hybu'r defnydd o'r iaith Gymraeg yng Ngwynedd. 

"Mae'r gynhadledd hon yn gyfle i glywed siaradwyr blaenllaw ar lefel Cymru ac ar lefel ryngwladol yn cyflwyno strategaethau a syniadau amgen ar gyfer cynllunio iaith."

(Diolch i'r BBC)

Sefydlu ardal debyg i'r Gaeltacht yng Nghymru?

Mae Comisiynydd y Gymraeg wedi dweud wrth BBC Cymru y dylid gwneud ymchwil cyn gynted â phosib i'r syniad o greu rhanbarthau penodol fyddai'n gadarnleoedd i'r iaith Gymraeg, tebyg i ardal y Gaeltacht yn Iwerddon.

Wrth siarad â rhaglen Taro 9, dywedodd Meri Huws, ei bod yn cytuno "bod angen i ni edrych yn gloi ar y math yma o fodel".

"Dwi ddim wedi cael fy mherswadio ar hyn o bryd. 

"Ond mae eisiau i ni wneud ymchwil penodol iawn, ac yn gloi iawn, i edrych ar be fydde' Gaeltacht yn edrych fel pe bai'r model yna'n cael ei drosglwyddo i Gymru."

Yn gynharach yn y mis, galwodd cyn Aelod Seneddol Plaid Cymru Adam Price am sefydlu un awdurdod rhanbarthol ar gyfer gorllewin Cymru.

Un awdurdod?

 

Ond mewn cyfweliad â rhaglen BBC Cymru Taro 9, aeth Mr Price gam ymhellach, trwy ddweud y dylai rhanbarth o'r fath gynnwys pob un o gadarnleoedd y Gymraeg yng ngogledd a gorllewin Cymru.

"Mae angen creu awdurdod rhanbarthol ar gyfer y bröydd Cymraeg.....yn lle ad-drefnu'r gogledd a'r gorllewin ar wahân yn y bröydd Cymreig, gadewch i ni gymryd y cyfle hwn nawr i greu un awdurdod ar hyd Bae Ceredigion i uno'r ardaloedd Cymreig a chreu awdurdod cryf gyda phwerau cynllunio iaith a hefyd datblygu economaidd," meddai.

Byddai'r syniad yn debyg i ranbarth y Gaeltacht - ardal benodedig o Iwerddon, ble mae'r Wyddeleg yn cael ei chefnogi gan gyfres o fesurau i sicrhau ei pharhad fel iaith gymunedol fyw.

Aeth rhaglen Taro 9 i Orllewin Iwerddon i weld a fyddai modd i Gymru ddysgu gwersi o'r strategaeth hon, yn enwedig yng nghadarnleoedd yr iaith yn y gogledd a'r gorllewin.

Cefnogaeth 'gadarnhaol'
 

Mae Gwyneth Ui Ghaora, yn wreiddiol o Gymru, yn byw yng nghanol Connemara ac yn dysgu arlunio trwy gyfrwng y Wyddeleg.

Dywedodd ei fod wedi gweld yr effaith gadarnhaol mae'r ardal wedi'i gael ar yr iaith.

"Mae'r Wyddeleg yn yr ysgolion yn ddiamod, a does dim cwestiynau am hynny o gwbl...Dyma sy'n beth cadarnhaol ynglŷn â chael ardal sydd wedi'i dynodi yn ardal ar gyfer yr iaith," meddai.

"Bydde'r gefnogaeth fydde 'Cymraegtacht' yn ei roi i'r iaith yn beth cadarnhaol iawn."

Fe siaradodd Taro 9 hefyd â Seán Ó Cuirreáin, Comisiynydd y Wyddeleg, a ddywedodd:

"Dwi'n credu bod rhai agweddau positif wedi digwydd ar hyd y blynyddoedd, sydd wedi cadw'r Wyddeleg yn fyw fel iaith gymunedol yma yn y Gaeltacht...Efallai fydde hi ddim wedi goroesi heb y statws hynny."

Mae Taro Naw ar gael ar iPlayer yn fan hyn.

(Diolch i BBC Cymru)