Medi

Mis y cnau, mis cynhaeaf - mis gwair rhos,
Mis y grawn melynaf,
Mis gwiw cyn gormes gaeaf,
Mis liw'r aur, mis ola'r haf!

Gan Gwilym Tilsley (1911-1997). Diolch i Ein Cymraeg.

Cael y maen i'r wal

Diolch i John Matthews am y gerdd hon sy'n cynnwys nifer o idiomau. Ai darpar brifardd yw'r boi yma?

___________________

Nid tynnu nyth cacwn i lawr am eich pen

Yw bwriad yr athro sy’n dysgu bob rheng.

Er dan din yn ei ddull y mae hyd yn hyn,

Peidiwch llyncu mul, fydd e ddim yn rhy llym.

Ati fel lladd nadroedd y bûm trwy’r dydd,

Nid tan dri yr oeddwn yn rhydd.

Gobeithio o ddifrif yr ydym erbyn hyn,

Cyn diwedd yr wythnos y daw haul ar ein bryn.

Y rhagenwau  a’r geirynnau yn eu lle,

Y maen bron i’r wal yn nawr, ontefe?

Ymdrechu yn daer i gau pen y mwdwl

“Pobl glyfar yw nhw”, mae pawb nawr yn meddwl.

I lygad y ffynnon daeth y ferch o’r T.V.

Barn y gwylwyr sy’n bwysig iddi hi.

Mêl ar ein bysedd, y profiad yn wych,

Er bod bisgedi Richard braidd yn sych.

O’r cychwyn roedd rhaid i ni golli y “chi”

Well ganddo wastad defnyddio y “ti”.

Anghofiwch y “chi” ac hefyd y “ti”,

Gyda’n gilydd, fel ffrindiau, yn nawr rydym “ni”.

Fel lladd nadroedd

Dyma ddarn gan Graham Evans. Faint o idiomau y gallwch chi eu canfod yn ei stori?

________________

Cerddodd Dai’n araf tuag at y dafarn, Y Llew Du. Roedd e’n meddwl am eiriau ei wraig Bethan:

“Paid a mynd i’r blydi tafarn heno Dai g’boi, neu ti’n mynd i dynnu nyth cawn am dy ben di. Does dim digon o arian ‘da ni i dalu’r rhent.”

Wel, ta beth, aeth Dai i mewn, mewn modd dan dîn…….trwy’r drws cefn.

Wedyn, ar ol iddo fe yfed gormod o gwrw, aeth e adre, yn feddw caib.

Gwylltiodd Bethan wrth gwrs, ond cysgodd Dai fel twrch yn ei gadair esmwyth o flaen y teledu gan chwyrnu’n uchel.

Drannoeth, heb fwyta brecwast, roedd Dai yn eistedd o hyd yn ei gadair, pan ofynnodd Bethan:

“ Be’ dan ni’n mynd i neud nawr Dai ‘te?”

“ Jiw Jiw. Paid a phoeni fenyw, deith rhywbeth mewn pryd. Daw eto haul a’r bryn!”

Penderfynodd Bethan gael hyd i  waith ychwanegol iddo ar fferm ei brawd Idris, felly dros y penwythnos aeth Dai i’r fferm.

Dywedodd Idris wrtho, “ Drycha draw fan’na Dai, mae pentwr o dom da, dwy dunnell ohoni , bydd rhaid i ti ei symud hi mewn i’r silo mewn dwy awr, cyn i’r lori gyrraedd i’w chludo hi bant.”

Felly, aeth Dai ati fel lladd nadroedd.

Ond, ar ôl awr a hanner, dim ond hanner y pentwr oedd wedi cael ei symud, a daeth Idris yn ôl i annog Dai i weithio’n galetach, gan ddweud:

“ O Dai, be’ ti’n neud ! Chwpli di byth y jobyn . Bydd rhaid i ti weithio yn gyflymach, felly dere ‘mlan a chau pen y mwdwl.”

“ Dw i’n gweithio cyn galeted â phosib Idris,” meddai, “bydd angen tipyn o help arnaf i os dyn ni am gael y maen i’r wal”

Felly daeth Idris â dau ddyn arall i’w helpu, ac wedyn gorffennon nhw’r  jobyn.

Roedd Dai wedi blino’n lan a dweud y gwir, ond ennillodd e, dros y penwythnos, digon o arian i dalu’r rhent 

Ar ôl iddo gyrraedd adre gyda’r arian nos Sul, roedd Bethan yn hapus dros ben.

“ Ware teg i ti Dai “ meddai, “ti wedi cael y ddysgl yn wastad, ac mae digon o arian ‘da ni nawr, ond bydd yn ofalus yn y dyfodol. Os codi di bwys arna i unwaith eto, nid symud dom a wnei di – mi fyddi di ynddi hi!”

Cau pen y mwdwl

Diolch i bawb ddaeth i Ysgol Haf yn Hwlffordd yr wythnos diwethaf. Un o dasgau'r grŵp Graenus oedd ysgrifennu stori fer gan ddefnyddio rhai o'r idiomau a drafodwyd yn y dosbarth.

Dyma gyfraniad Tony Stewart. Sawl idiom y gallwch gael hyd iddynt yn y darn yma?

________________

Be’ ydy hwnna? Nefi blw!  Bu bron i mi neidio allan o ‘nghroen a dychrynais am fy mywyd. Chlywais i mo’r wraig, cyn ddistawed â’r bedd roedd hi pan ddaeth hi mewn.

Unwaith eto ond yn uwch y tro hwn, mi ddaeth y cwestiwn, “Be’ s’gynnoch chi fan ‘na, gad i mi weld o!”  

“Be’, hwn?”

“ Ie, hwnna, fel dychi’n gwybod yn iawn.”

“O, dim ond I-Pad ydy o, ch’mod.”  Llyncu fy mhoer braidd yr oeddwn erbyn hyn.

“I-pad? I-Pad Be’ ar wyneb y ddaear ydych chi’n mynd i wneud â hwnna? A chyda law, faint gostiodd o?”

“O dim llawer, ch’mod.”

“Dim llawer!” bloeddiodd. “Dyma ni’n methu cael deupen llinyn ynhgŷd a dyna chi’n  gwastraffu arian prin ar declynau o’r math. Ai yn eich iawn bwyll yr ydych?”

Ddechreuais lyncu mul erbyn hyn. 

“O, a ble ddaethoch chi ar ei ddraws o, dwedwch?” meddai.

“Oh lwc mul oedd hi”, meddwn, “dyn yn y Llew oedd yn eu gwerthu nhw amser ginio hanner pris. Bargen. “

“Fargen wir? Cwmpodd oddi ar gefn lori mwy na thebyg,” meddai yn ddirmygus.

“Rŵan”, meddai, “dwedwch wrthyf os ydych chi mor garedig, be’ sy ar y gweill ‘da chi ynglŷn â’r teclyn hwnna?”

Cyrhaeddod ei llais eu nodau uchaf erbyn hyn.

“Wel, ch’mod, trydar, gwneud tudalen weplyfr, pethau cymdeithasol gyda’m ffrindiau, ch’mod,” meddwn yn amddiffynnol. 

“Oh wir!” bloeddiodd, wedi colli ei lympyn yn gyfan gwbl erbyn hyn. “Wel,” meddai, yr wyf yn gallu rhagweld bod chi’n mynd i dynnu nyth cacwn ar eich pen chi, a hynny cyn fer o dro.”

Caeodd y drws yn glep ar ei hôl hi, wedyn daeth distarwydd byddarol am sbel. 

Ar y foment hon yr oeddwn yn falch o gael ei chefn. Wedyn cyn hir daeth teimlad o anesmwythder arnaf. Clywais sŵn annaearol o’r gegin. Gwyddwn yn iawn mai sŵn fy ngwraig yn chwerthin am fy mhen i ydoedd. Sylwais o’r tinc yn ei chwerthin ei bod hi ar gefn ei cheffyl hefyd.

Wel, yr oeddwn yn gwisgo fy nhîn ar fy nhalcen fy hun erbyn hyn, ch’mod. A oedd hi’n meddwl nad oeddwn yn llawn llathen? Yr un peth â hi yr oedd bob amser, anodd iawn dal pen rheswm â hi, a hithau’n trio tynnu blewyn o fy nhrwyn drwy’r amser a chynhyrfu’r dyfroedd rhyngddom; y pethau arferol yn tŷ ni, wsti?

Fe fyddai mêl ar ei bysedd yn ’ngweld i mewn trafferth gyda pethau technolegol. Yn fy marn i, yr wyf yn eitha sicr ei bod hi’n meddwl ‘mod i’n llo cors. A dyna asgwrn y gynnen arall rhyngddom y gallwn sôn amdano, ond nid yma ar hyn o bryd.

Penderfynais nag oeddwn am fynd o gwmpas gyda fy mhen yn fy mhlu. Breudwydd gwrach ar ei rhan hithau y byddai hyn y tro hwn. Sef, oeddwn yn mynd i fethu ymdopi gyda theclyn mor syml â’r I-Pad? Wel Duw a’n gwaredu rhag y fath nonsens!

Dwedais wrth fy hun beth allai fynd yn chwith? Dim ond gwthio’r botwm a dyna fe, mynd amdani fel dwedodd y boi yn y dafarn. Symyl!

Rŵan ‘te, ble roedd y llawlyfr?  Ah dyna fo, rŵan ‘te - gwthio botwm gwyn.

O dipyn o beth daeth neges Saesneg i’r golwg.

“This I-Pad has been designed, constructed and languaged exclusively for the Chinese Market. It is not modifiable in any way for use in the UK.”

Wel, deallais yn iawn ymhen y rhawg y byddai’n fain arna i. Ym mêr fy esgyrn gwyddwn yn iawn y byddai’r byd yn syrthio am fy mhen fel arfer ac unwaith eto.

Gwn i sicrwydd na ddaw’r haul a’r fryn i mi byth eto.

Hirddydd haf

Y Man a'r Lle

Mae Coleg Ceredigion i dderbyn grant o £300,000 oddi wrth Llywodraeth Cymru yn benodol i ddatblygu Canolfan Gymraeg aml bwrpas yn Aberteifi.

Caiff Canolfan “Y Man a’r Lle” ei hadeiladu ar gampws y coleg yn Aberteifi gan greu canolbwynt i weithgareddau addysgiadol, cymdeithasol a diwylliannol cyfrwng Cymraeg.

Bydd y Ganolfan yn fodd i gryfhau isadeiledd Cymraeg y dref i alluogi pobl a busnesau lleol i fedru cynnig y gwasanaethau fydd eu hangen i gynnal a chefnogi mentrau newydd fel Castell Aberteifi i’r dyfodol.

Bydd y Ganolfan yn cynnig:

• cartref sefydlog i fudiadau cyfrwng Cymraeg yn y dref gan hwyluso rhannu arfer dda a rhwydweithio;
• man cyfarfod anffurfiol y gall y gymuned a myfyrwyr y coleg fwynhau;
• canolfan bwrpasol a fydd yn galluogi myfyrwyr i ymgymryd a hyfforddiant galwedigaethol mewn meysydd megis arlwyo ac estyn croeso;
• canolfan lle gellir cynnal y gweithgaredd cymdeithasol a diwylliannol cyfrwng Cymraeg sydd yn rhan o raglen Gymraeg y coleg i fyfyrwyr a disgyblion ysgol;
• syrjeri cyngor busnes i fusnesau lleol i dderbyn cyngor a chyfarwyddid ar ddefnyddio’r Gymraeg yn y gweithle.

Dywedodd pennaeth y coleg, Jacqui Weatherburn “Yr ydym wrth ein bodd o dderbyn yr arian yma. Bydd y Ganolfan yn creu canolbwynt amlwg i weithgaredd cyfrwng Cymraeg a dwyieithog yn Aberteifi gan gryfhau statws y Gymraeg yn y dref a’r ardaloedd cyfagos. Mae’n gyfle gwych i rannu gwaith gwobrwyedig Coleg Ceredigion ym maes dwyieithrwydd a’r iaith Gymraeg gyda’r gymuned ehangach.”

Dywedodd y Prif Weinidog, Carwyn Jones am y buddsoddiad: “Rwy’n falch iawn o allu cyhoeddi y caiff chwech o Ganolfannau Cymraeg newydd eu creu ledled Cymru gyda chymorth mwy nag £1.5m o gyllid cyfalaf. Cynyddu’r defnydd o’r Gymraeg mewn bywyd bob dydd sydd wrth wraidd gweledigaeth Bwrw Mlaen. Bydd datblygu’r canolfannau amlbwrpas ac ardaloedd dysgu hyn yn chwarae rôl allweddol i’r perwyl hwn.

“Bydd y canolfannau hyn yn cynnig pob math o gyfleoedd i bobl o bob oedran ddefnyddio, ymarfer a mwynhau’r iaith ar lawr gwlad.  Rydym eisoes wedi gweld canolfannau cyffrous yn cael eu datblygu ledled Cymru drwy’r Grant Buddsoddi Cyfalaf, gan ddangos ein hymrwymiad i weld yr iaith yn ffynnu yn ein cymunedau. Rwy’n edrych ymlaen at weld sut bydd y chwe phrosiect rwy’n eu cyhoeddi heddiw yn datblygu dros y misoedd i ddod.”

Parch

Bydd cyfres ddrama gyntaf Fflur Dafydd yn dechrau nos Sul, 31 Mai ar S4C – cyfres ddwys ac ysgafn fydd yn ein harwain ar siwrnai ddirdynnol.

Mae Fflur wedi hen ennill ei phlwyf fel awdur, ac wedi cipio’r Fedal Ryddiaith a Gwobr Goffa Daniel Owen yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae hi hefyd yn gyfansoddwraig, darlithydd a chantores.

Ficer yw prif gymeriad Parch, Myfanwy Elfed, ond er hynny nid drama am grefydd yw’r gyfres yn ôl Fflur Dafydd, sy’n wreiddiol o Landysul ond sydd bellach yn byw yng Nghaerfyrddin.

“Mae Myfanwy’n fenyw ac yn fam gyntaf, ac yn ficer wedyn. Mae stori Myfanwy’n nodweddiadol o hanes nifer o ferched, sy’n ceisio’u gorau i fagu teulu tra’n gwneud cant a mil o bethau eraill,” dywed Fflur sy’n 36 oed, ac yn fam i ddwy o ferched, dwy a phedair oed.

Pan dderbynia Myfanwy newyddion fod ganddi gyflwr ar ei hymennydd, mae ei hagwedd tuag at fywyd yn newid. Mae’n edrych ar y byd mewn modd gwahanol, a chaiff ei pherthynas â’i theulu ei siglo.

Ond er bod y testun yn dywyll a dwys, nid yw’r ddrama yn un drom, yn ôl Fflur. Mae’r newidiadau yn ymennydd Myfanwy’n golygu ei bod yn cael rhithiau difyr a lliwgar, ac mae hyn yn aml yn arwain at olygfeydd mwy ysgafn.

“Mae’n anodd rhoigenrear fy ngwaith, ond dwi’n hoff o gyfuno’r real a’r swreal,” meddai Fflur. “Mae cymeriadau Parch i gyd â rhyw elfen absẃrd yn perthyn iddynt.”

Teimla Myfanwy fod y byd yn ei herbyn; mae ei pherthynas â’i gŵr a’i phlant yn fregus, ac nid yw’n gallu rhannu’r newydd am ei hafiechyd gyda nhw. Mae Myfanwy yn cwestiynu pwrpas bywyd, ac yn agosáu at ymgymerwr y pentre’, Eurig.

Mae Fflur ei hun yn briod ag Iwan sy’n ymgymerwr, ac mae wedi bod yn cydweithio’n agos gyda ficer go iawn wrth lunio’r gyfres, sef ficer o blwyf Llanddulas a Llysfaen.

“Mae cael adborth fy ngŵr  Iwan, a’r Parchedig Manon Ceridwen James, wedi bod yn hanfodol wrth greu’r ddrama. Mae’r ficer a’r trefnwr angladdau yn ffigyrau mor allweddol mewn cymdeithas, yn enwedig wrth gynorthwyo pobl i ddod i delerau â galar, ac mae hi’n bwysig iawn fod hynny’n cael ei bortreadu’n gywir ar y sgrin.”

Ond pwy fydd yn cynnig cysur i Myfanwy yn ystod y cyfnod anodd hwn? Cawn wylio hynt a helynt Myfanwy bob nos Sul, wrth iddi hi gwestiynu ei ffydd, a’i pherthynas â’i theulu a’i ffrindiau.